Przezskórna elektryczna stymulacja nerwów (TENS) jest powszechnie stosowana do łagodzenia bólu o różnym podłożu. Dlatego znajduje szerokie zastosowanie zarówno w rehabilitacji, jak i w sporcie. Z niniejszego artykułu dowiesz się, w jakich przypadkach elektrostymulacja ma udowodnione działanie przeciwbólowe, jak przebiega zabieg oraz kto powinien zachować szczególną ostrożność.
Spis treści:
- Czym jest TENS (elektrostymulacja przezskórna)?
- Jak działa TENS?
- TENS w rehabilitacji – kiedy znajduje zastosowanie?
- Wskazania do stosowania TENS
- TENS w sporcie – kiedy może być pomocny?
- Jak wygląda zabieg TENS?
- TENS – przeciwwskazania i środki ostrożności
- TENS – podsumowanie
- FAQ: TENS – często zadawane pytania
Czym jest TENS (elektrostymulacja przezskórna)?
TENS to niefarmakologiczna metoda leczenia, często zalecana w celu łagodzenia bólu (zarówno ostrego, jak i przewlekłego), szeroko stosowana i akceptowana w praktyce klinicznej. Aparat TENS to niewielkie, przenośne urządzenie zasilane bateriami, wyposażone w elektrody umieszczane na skórze w pobliżu bolesnego miejsca, które umożliwia przeprowadzenie zabiegu elektrostymulacji przezskórnej. Parametry częstotliwości i intensywności impulsu są regulowane i powiązane ze skutecznością TENS.
Jak działa TENS?
Aparat TENS aktywuje złożoną sieć nerwową za pomocą impulsów przekazywanych przez elektrody umieszczone na skórze. Badania pokazują, że działanie przeciwbólowe TENS wiąże się z aktywacją określonych struktur w mózgu i rdzeniu kręgowym, odpowiedzialnych za hamowanie bólu. Przy częstotliwościach i intensywnościach stosowanych w praktyce klinicznej – które mają bardzo duże znaczenie, ponieważ nieodpowiednio dobrane mogą osłabić efekt terapii lub nie przynieść go wcale – TENS stymuluje głównie włókna czuciowe o dużej średnicy (czyli włókna odpowiadające za odczuwanie dotyku). Powstały w ten sposób sygnał trafia do ośrodkowego układu nerwowego, gdzie uruchamia mechanizmy hamujące przewodzenie bodźców bólowych i zmniejsza nadwrażliwość na ból. Zabieg elektrostymulacji nie usunie przyczyny bólu, ale ma na celu zmianę sposobu jego odczuwania, co może być pomocne przy stosowaniu innych metod rehabilitacji ukierunkowanych bezpośrednio na przyczynę bólu.
Przeczytaj również:
>> Bóle stawów u osób aktywnych fizycznie i ich możliwe przyczyny. Jakie badania wykonać?
TENS w rehabilitacji – kiedy znajduje zastosowanie?
W rehabilitacji zabieg elektrostymulacji przezskórnej jest wykorzystywany głównie przeciwbólowo i najczęściej stanowi uzupełnienie innych metod leczniczych, ukierunkowanych bezpośrednio na przyczynę bólu.
Badania potwierdzają, że TENS stosowany w miejscu lub blisko miejsca bólu powoduje klinicznie istotne zmniejszenie intensywności bólu podczas lub bezpośrednio po leczeniu, bez doniesień o poważnych zdarzeniach niepożądanych. Część badań wskazuje również, że stosowanie TENS jednocześnie z ćwiczeniami może przynosić bardziej istotne efekty przeciwbólowe.
W rehabilitacji – oprócz wspomnianych efektów przeciwbólowych – TENS może w niektórych przypadkach przynosić także inne korzyści. Badania wskazują, że metoda ta bywa rozważana m.in. u osób z przewlekłą niestabilnością stawu skokowego, która może wiązać się ze zmniejszoną pobudliwością nerwową i pogorszeniem funkcji. Po zastosowaniu TENS, obserwowano poprawę wybranych parametrów pobudliwości odruchowej mięśni stabilizujących staw skokowy, jednak nie jest to podstawowe i wystarczająco udokumentowane zastosowanie tej metody. Więcej o urazach stawu skokowego przeczytasz w artykule: Skręcenie stawu skokowego – leczenie i profilaktyka
Wskazania do stosowania TENS
Należy podkreślić, że jedynie wykwalifikowany specjalista po przeanalizowaniu historii medycznej i dolegliwości może uznać zastosowanie elektrostymulacji TENS za zasadne. Poniżej natomiast przedstawiono przykładowe dolegliwości, które były analizowane w badaniach pod kątem skuteczności TENS. Należy je wykorzystywać jako ogólną wskazówkę do zwrócenia się do specjalisty.
Przeprowadzono szereg przeglądów systematycznych/metaanaliz, które badały skuteczność TENS w redukcji bólu u osób z bólem szyi, bólem pooperacyjnym, bólem nowotworowym, bólem porodowym, ostrym bólem, bólem dolnej części pleców oraz bólem zwyrodnieniowym stawów, w większości wykazują pozytywny wpływ TENS.
Systematyczne przeglądy oraz metaanaliza wskazują np. na skuteczność TENS w leczeniu bólu dolnej części pleców.
W większości badań prądy uznaje się za skuteczne w leczeniu bólu związanego ze zmianami zwyrodnieniowymi stawu kolanowego przy odpowiedniej intensywności i częstotliwości TENS.
Chociaż przezskórna elektryczna stymulacja nerwów (TENS) tradycyjnie stosowana jest w leczeniu bólu, niektóre badania wskazują także na możliwość zmniejszenia spastyczności (jest to zaburzenie czuciowo-ruchowe, które charakteryzuje się wzmożonym napięciem mięśni, a nieleczone może prowadzić do przykurczy mięśni) po zastosowaniu tej techniki.
TENS w sporcie – kiedy może być pomocny?
Elektrostymulacja przezskórna znajduje również zastosowanie w sporcie. Może wspierać proces rehabilitacji, pomagać w łagodzeniu dolegliwości bólowych po intensywnym treningu, a w niektórych przypadkach także pośrednio wpływać na tolerancję wysiłku podczas ćwiczeń.
Prądy TENS po przeciążeniach treningowych
Ból mięśni jest naturalną konsekwencją intensywnych i długotrwałych ćwiczeń, ale niewątpliwie ogranicza wydajność sportowca. Badania wskazują, że TENS zmniejsza ból wywołany wysiłkiem, zarówno przewlekły, jak i ostry. Ponadto, odnotowano wpływ stosowania TENS na wydajność ćwiczeń i stwierdzono poprawę wytrzymałości całego ciała (w tym badaniu TENS był stosowany w trakcie wykonywania wysiłku).
Elektrostymulacja przezskórna po urazach sportowych
Po urazach sportowych TENS może być wsparciem przeciwbólowym. Dodatkowo jedno z badań wykazało, że TENS może być skuteczne w przypadku urazów kolana, gdyż przezskórna elektryczna stymulacja nerwów wykazała najsilniejsze i najbardziej konsekwentne efekty w zwiększaniu dobrowolnej aktywacji mięśnia czworogłowego, a zmniejszona dobrowolna aktywacja mięśnia czworogłowego często wiąże się z urazem kolana. Przezskórna elektryczna stymulacja nerwów wykazała najsilniejsze efekty natychmiastowe oraz długoterminowe efekty w porównaniu do krioterapii, przezczaszkowej stymulacji magnetycznej i terapii manualnej.
Kolejne warte uwagi badanie porównywało m.in. skutki przezskórnej stymulacji elektrycznej (TENS) w odniesieniu do bólu i elastyczności po urazie dwugłowego uda. Młodzi sportowcy otrzymali 20-minutową sesję TECAR lub TENS w ciągu 5 dni po kontuzji mięśnia dwugłowego uda, podczas gdy grupa kontrolna została poinstruowana o konieczności odpoczynku. Wyniki te sugerują, że w ostrej fazie urazu dwugłowego uda stosowanie TENS może złagodzić objawy bólu i przynieść poprawę elastyczności w porównaniu z samym odpoczynkiem.
Przeczytaj też:
>> Naciągnięcie mięśnia – przyczyny, symptomy i sposoby profilaktyki
>> Zapalenie mięśni łydek – objawy, diagnostyka i leczenie
TENS w okresie powrotu do treningów
Według badań TENS może być również pomocne w przypadku opóźnionej bolesności mięśniowej (DOMS), która często występuje po intensywnej aktywności fizycznej i może utrudniać powrót do kolejnych treningów. W jednym z badań potwierdzających skuteczność TENS w tym zakresie, do udziału włączono czterdziestu uczestników, których losowo przydzielono do grupy otrzymującej przezskórną elektryczną stymulację nerwów oraz grupy kontrolnej, a w celu wywołania DOMS zastosowano protokół wysiłkowy ukierunkowany na mięsień brzuchaty łydki.
W badaniu tym wykazano, że TENS łagodzi ból występujący w przebiegu DOMS oraz wykazuje częściowo korzystny wpływ na normalizację parametrów biomechanicznych i lepkoelastycznych mięśni.
Jak wygląda zabieg TENS?
Przed założeniem elektrod skóra powinna zostać dokładnie oczyszczona. Następnie specjalista przymocowuje elektrody powierzchniowe w odpowiedniej odległości od siebie — zależnej m.in. od lokalizacji bólu, częstotliwości zabiegu, powtarzalności terapii i stanu skóry — tak, aby się nie stykały, a następnie włącza urządzenie.
Kluczowe jest ustalenie przez specjalistę:
- dawki TENS (intensywności) – badania wskazują, że jest to kluczowy czynnik skuteczności; zbyt niska intensywność może być po prostu nieskuteczna,
- lokalizacji elektrod TENS,
- częstotliwości oraz czasu trwania jednego zabiegu.
W trakcie i po zabiegu pacjent relacjonuje swoje odczucia, a specjalista – w razie potrzeby – modyfikuje parametry.
TENS – przeciwwskazania i środki ostrożności
Choć urządzenia do wykonania TENS są powszechnie dostępne, decyzja o wykonaniu elektrostymulacji przezskórnej nie powinna być podejmowana samodzielnie, bez konsultacji ze specjalistą, oceny występujących dolegliwości bólowych i ich przyczyn oraz ogólnego stanu zdrowia pod kątem przeciwwskazań.
Szczególną ostrożność należy zachować u osób:
- z chorobami serca i układu krążenia (np. dusznicą bolesną, po zawale serca, z nadciśnieniem tętniczym),
- w ciąży,
- z zaburzeniami krwawienia (np. hemofilią),
- z zakrzepicą żył głębokich,
- z zaburzeniami czucia,
- z ostrą lub przewlekłą infekcją,
- z nowotworami,
- ze świeżo napromienianymi tkankami,
- z chorobami skóry i znacznie uszkodzoną skórą,
- z implantem ślimakowym, rozrusznikiem serca lub innymi wszczepionymi urządzeniami elektrycznymi.
Jedynie specjalista, biorąc pod uwagę konkretną dolegliwość oraz miejsce umieszczenia elektrod TENS, może podjąć decyzję, czy zabieg może zostać bezpiecznie wykonany.
W celu uzyskania kwalifikacji do zabiegu warto zgłosić się do specjalisty, mając już wykonane badania obrazujące stan zdrowia pacjenta i pomagające ustalić przyczynę dolegliwości bólowych.
Nie należy stosować TENS podczas snu, kąpieli, prowadzenia pojazdów ani obsługi maszyn. Elektrod nie powinno się umieszczać na przedniej i bocznej części szyi, w okolicy oczu, jamy ustnej, głowy ani na skórze uszkodzonej, zakażonej lub pozbawionej czucia.
Dodatkowo przy zakupie urządzenia do samodzielnego wykonania zabiegu, należy również zapoznać się z listą przeciwwskazań i środków ostrożności wskazanych przez producenta.
TENS – podsumowanie
Choć w większości krajów sprzęt i akcesoria TENS są dostępne bez recepty, a terapię można stosować samodzielnie, wcześniej należy zostać zakwalifikowanym do tej procedury i uzyskać instrukcję od specjalisty. Pozwoli to dobrać odpowiednie parametry i właściwie przygotować się do zabiegu, tak aby był on skuteczny i bezpieczny.
FAQ: TENS – często zadawane pytania
Częstotliwość stosowania oraz inne parametry należy dobierać indywidualnie, w zależności od rodzaju urazu, stanu zdrowia, celu stosowania TENS i sposobu jego wykorzystania (np. w spoczynku lub podczas ćwiczeń). Należy pamiętać, że skuteczność działania przeciwbólowego może być ograniczona przez rozwój tolerancji na TENS, jeśli zabieg jest codziennie powtarzany z tą samą częstotliwością, intensywnością i czasem trwania impulsu. Dlatego częstotliwość i parametry powinien ustalać oraz modyfikować specjalista.
TENS ma udowodnione pozytywne działanie w przypadku bólu okołoporodowego. Jego stosowanie w ciąży wymaga jednak wcześniejszej konsultacji z lekarzem prowadzącym lub specjalistą, niezależnie od etapu ciąży. Wykorzystanie elektrostymulacji poza okresem okołoporodowym wymaga szczególnej ostrożności i wnikliwej oceny (np. potencjalnego miejsca umieszczenia elektrod).
Zazwyczaj nie. Niektóre badania naukowe wskazują nawet, że stosowanie TENS wiązało się z niewielkim spadkiem ciśnienia skurczowego, rozkurczowego i tętna. W przypadku problemów z ciśnieniem należy jednak zachować szczególną ostrożność i nie rozpoczynać nowych procedur bez zgody specjalisty.
TENS ma działanie przeciwbólowe i może być wykorzystywany w przypadku bólu kolana, np. bólu związanego ze zmianami zwyrodnieniowymi. Nie usuwa jednak przyczyny problemu, a jedynie może wpływać na zmniejszenie objawów.
Bibliografia:
1. de Espíndula Brehm T, Pang Bilby AS, Guizzo KZ, Marcolino AM, Kuriki HU, Barbosa RI. Effects of Transcutaneous Electrical Nerve Stimulation (TENS) During Functional Activities or Exercise: A Systematic Review. Musculoskeletal Care. 2024 Dec;22(4):e70020. doi: 10.1002/msc.70020. PMID: 39592440.
2. Johnson MI, Paley CA, Jones G, Mulvey MR, Wittkopf PG. Efficacy and safety of transcutaneous electrical nerve stimulation (TENS) for acute and chronic pain in adults: a systematic review and meta-analysis of 381 studies (the meta-TENS study). BMJ Open. 2022 Feb 10;12(2):e051073. doi: 10.1136/bmjopen-2021-051073. PMID: 35144946; PMCID: PMC8845179.
3. Vance CG, Dailey DL, Rakel BA, Sluka KA. Using TENS for pain control: the state of the evidence. Pain Manag. 2014 May;4(3):197-209. doi: 10.2217/pmt.14.13. PMID: 24953072; PMCID: PMC4186747.
4. Fernández-Tenorio E, Serrano-Muñoz D, Avendaño-Coy J, Gómez-Soriano J. Transcutaneous electrical nerve stimulation for spasticity: A systematic review. Neurologia (Engl Ed). 2019 Sep;34(7):451-460. English, Spanish. doi: 10.1016/j.nrl.2016.06.009. Epub 2016 Jul 26. PMID: 27474366.
