Krioterapia jest nowoczesną metodą fizjoterapii, opartą na krótkotrwałym oddziaływaniu ekstremalnie niskich temperatur na organizm człowieka w celu leczenia różnych schorzeń, przyspieszenia regeneracji po wysiłku fizycznym oraz poprawy ogólnego samopoczucia. Metoda ta znajduje zastosowanie w rehabilitacji oraz medycynie sportowej, wykazując skuteczność w zmniejszaniu stanu zapalnego, łagodzeniu bólu oraz stymulacji procesów immunologicznych. Zrozumienie mechanizmów działania, wskazań oraz zasad bezpieczeństwa pozwala na maksymalnie efektywne wykorzystanie krioterapii i uniknięcie potencjalnych ryzyk. Z niniejszego artykułu dowiesz się, na czym polega krioterapia, kiedy jest wskazana oraz kto nie powinien zostać zakwalifikowany do zabiegu.

Spis treści:

1. Czym jest krioterapia i na czym polega?
2. Krioterapia ogólnoustrojowa a miejscowa
3. Krioterapia – wskazania
4. Krioterapia – przeciwwskazania
5. Wpływ krioterapii na regenerację mięśni po wysiłku
6. Kriokomora w sporcie, jakie daje efekty?
7. Krioterapia w leczeniu kontuzji sportowych
8. Jak przygotować się do krioterapii?
9. Najczęstsze błędy przy korzystaniu z krioterapii
10. Podsumowanie

Czym jest krioterapia i na czym polega?

Krioterapia to metoda lecznicza wykorzystująca kontrolowane ochładzanie tkanek organizmu w celu uzyskania efektu terapeutycznego. Mechanizm działania krioterapii opiera się na złożonym łańcuchu reakcji fizjologicznych uruchamianych przez krótkotrwałą ekspozycję tkanek na ekstremalnie niską temperaturę.

Pierwszą reakcją na chłód jest zwężenie naczyń krwionośnych w ochładzanym obszarze (skurcz naczyń). Jest to odruch ochronny, którego celem jest ograniczenie utraty ciepła. Skurcz naczyń zmniejsza przepływ krwi w ochładzanym miejscu, co może ograniczać obrzęk i ból.

Po tej fazie następuje etap regeneracji. Po zakończeniu działania zimna dochodzi do kompensacyjnego rozszerzenia naczyń, co umożliwia czterokrotnie większy przepływ krwi niż normalnie. Taka sytuacja obserwuje się około 4 minuty po kontakcie z temperaturami kriogenicznymi. Szacuje się, że powrót do podstawowej temperatury skóry prawdopodobnie nastąpi po 14 minutach. Pobudzone mikrokrążenie sprzyja dostarczaniu tlenu i składników odżywczych do tkanek, a jednocześnie ułatwia usuwanie produktów przemiany materii oraz mediatorów stanu zapalnego.

Zimno może również obniżać aktywność cytokin prozapalnych (które stymulują reakcje stanu zapalnego), a równolegle sprzyjać zwiększeniu udziału cytokin przeciwzapalnych, zdolnych do hamowania tychże reakcji.

Więcej o różnicach i znaczeniu tych substancji przeczytasz tu: Cytokiny prozapalne – czym są i jaka jest ich rola w organizmie?

W efekcie potencjalnie krioterapia ma na celu nie tylko łagodzenie objawów (bólu), ale także wsparcie procesów regeneracyjnych poprzez redukcję stanu zapalnego i przyspieszenie odnowy tkanek.

Krioterapia ogólnoustrojowa a miejscowa

Współczesna medycyna wykorzystuje dwa podstawowe rodzaje krioterapii, które różnią się zakresem oddziaływania oraz wskazaniami do zastosowania.

• Krioterapia ogólnoustrojowa polega na umieszczeniu pacjenta w specjalnej kriokomorze, w której temperatura wynosi od –110°C do około –140°C, przy czym czas ekspozycji nie przekracza zwykle 2–3 minut. W przeciwieństwie do metod miejscowych, krioterapia ogólnoustrojowa ukierunkowana jest na reakcję systemową organizmu, uruchamiając mechanizmy adaptacyjne i regeneracyjne. Oddziaływanie suchego azotu lub silnie schłodzonego powietrza powoduje gwałtowne zwężenie obwodowych naczyń krwionośnych, a następnie ich rozszerzenie po opuszczeniu kabiny. Proces ten może poprawiać mikrokrążenie, sprzyjać usuwaniu produktów przemiany materii oraz wpływać na markery zapalne. Główne wskazania do krioterapii ogólnoustrojowej obejmują rehabilitację po urazach sportowych, zmniejszanie bólu mięśniowego, leczenie chorób zapalnych stawów oraz poprawę ogólnego samopoczucia psychofizycznego.
• Krioterapia miejscowa ukierunkowana jest na konkretny obszar ciała i stosowana jest w sytuacjach, gdy nie ma potrzeby oddziaływania na cały organizm, a celem jest leczenie problemu lokalnego. Do zabiegów wykorzystuje się aplikatory z ciekłym azotem, zimne powietrze lub inne urządzenia chłodzące, które umożliwiają precyzyjną kontrolę powierzchni oraz czasu działania bodźca. Temperatura czynnika chłodzącego może być bardzo niska, natomiast temperatura tkanek obniża się w sposób kontrolowany i krótkotrwały. Czas trwania zabiegu wynosi zwykle od 5 do 15 minut, w zależności od celu terapeutycznego. Chłód oddziałuje na tkanki, powodując miejscowy skurcz naczyń krwionośnych, zmniejszenie obrzęku oraz ograniczenie przewodnictwa nerwowego, co odpowiada za efekt przeciwbólowy. Krioterapia miejscowa jest szeroko stosowana w medycynie sportowej, zwłaszcza w celu łagodzenia ostrych dolegliwości bólowych po urazach.

Krioterapia – wskazania

Krioterapia jest stosowana w różnych stanach klinicznych, w których pożądane jest działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe lub wspierające procesy regeneracyjne.

Do głównych wskazań do krioterapii należą:

• ostre urazy sportowe (skręcenia, naciągnięcia, stłuczenia),
• reumatoidalne zapalenie stawów oraz choroba zwyrodnieniowa stawów,
• przewlekłe zespoły bólowe,
• łuszczyca, atopowe zapalenie skóry,
• rehabilitacja po zabiegach operacyjnych,
• skurcze mięśniowe oraz wzmożone napięcie mięśniowe.

Przed rozpoczęciem terapii konieczna jest konsultacja lekarska, mająca na celu:

• ocenę ogólnego stanu zdrowia pacjenta i wykluczenie przeciwwskazań;
• ocenę zasadności skierowania na krioterapię, wybór odpowiedniej jej formy.

Przeczytaj również:
>> Co oznaczają skurcze nóg (łydek, stóp) w trakcie lub po bieganiu?

Krioterapia – przeciwwskazania

Mimo potencjalnych korzyści terapeutycznych krioterapia posiada zarówno przeciwwskazania absolutne, jak i względne, które należy uwzględnić przed rozpoczęciem terapii. Lista przeciwwskazań oraz ich znaczenie (względne, bezwzględne, czasowe) różni się również od metody krioterapii.

Do przeciwwskazań absolutnych zalicza się m.in.: ciężkie choroby układu sercowo-naczyniowego (niestabilna dławica piersiowa, świeżo przebyty zawał serca lub udar mózgu), niekontrolowane nadciśnienie tętnicze, choroby zakrzepowo-zatorowe, padaczkę, pokrzywkę z zimna oraz ciężkie zaburzenia krążenia.

Przeciwwskazania względne obejmują m.in.: kontrolowane nadciśnienie tętnicze, łagodne postacie choroby niedokrwiennej serca, żylaki kończyn dolnych, wybrane choroby skóry, ciążę (szczególnie w przypadku krioterapii ogólnoustrojowej) oraz skrajne grupy wiekowe (dzieci oraz osoby starsze).

Wpływ krioterapii na regenerację mięśni po wysiłku

Z punktu widzenia sportowców i lekarzy sportowych bardzo istotny jest wpływ krioterapii na uszkodzone mięśnie po treningu i regenerację. Rzeczywiście, regeneracja mięśni w wielu badaniach naukowych to jeden z najczęściej raportowanych i omawianych efektów stosowania kriokomory oraz krioterapii lokalnej. 

Badania wskazują, że stosowanie krioterapii może ułatwiać regenerację mięśni po wysiłku poprzez zmniejszenie uczucia opóźnionego bólu mięśni (DOMS) i uszkodzenia mięśni wywołanego wysiłkiem.

Włączenie krioterapii do procesu treningowego wymaga jednak indywidualnego podejścia z uwzględnieniem dyscypliny sportu, etapu przygotowań oraz obciążeń treningowych.

Profilaktyczne stosowanie bywa najbardziej uzasadnione w okresach intensywnych mikrocykli, gdy ryzyko mikrourazów i przeciążenia wzrasta. Po zawodach lub szczególnie wymagających jednostkach treningowych krioterapia ogólnoustrojowa może wspierać szybszy powrót funkcji mięśniowej oraz w niektórych badaniach wiązała się z niższym poziomem enzymów wskazujących na uszkodzenie włókien mięśniowych (np. kinazy kreatynowej).

Badania podkreślają korzyści zarówno z korzystania z krioterapii ogólnej, jak i lokalnej (ochłodzenie tkanek jest porównywalne), ale lokalna krioterapia znajduje zastosowanie zwłaszcza przy pierwszych objawach przeciążenia konkretnych segmentów narządu ruchu – pozwalając ograniczyć miejscowy stan zapalny i
dolegliwości bólowe

Kriokomora w sporcie, jakie daje efekty?

Obecnie krioterapia całego ciała (WBC, whole-body cryotherapy), a więc krioterapia przy wykorzystaniu kriokomory, jest szeroko stosowaną metodą w medycynie sportowej. Jej główne cele to:

• wsparcie rekonwalescencji po kontuzjach (po urazach i przeciążeniach),
• regeneracja posezonowa.

Najnowsze badania wskazują, że WBC może wykazywać działanie przeciwzapalne, przeciwbólowe oraz przeciwutleniające.

Wyniki badań pokazują, że przy określonych protokołach korzystania z kriokomory ból mięśniowy był zmniejszony w ok. 80% badań analizujących WBC. W niektórych badaniach obserwowano także szybszy powrót zdolności sportowych, a w części prac odnotowano dodatkowo poprawę parametrów wydajności po zastosowaniu kriokomory.

Dodatkowe potencjalne korzyści obejmują zmniejszenie ogólnoustrojowych markerów stanu zapalnego oraz niższe stężenia markerów uszkodzenia mięśni/komórek (np. kinazę kreatynową), co sugeruje, że kriokomora może wspierać regenerację po wysiłku i mikrouszkodzeniach mięśni.

Oprócz efektów terapeutycznych, krioterapia z wykorzystaniem kriokomory może być wykorzystywana jako strategia zapobiegawcza przeciwko skutkom zapalenia i bólu wywołanego wysiłkiem.

WBC jest zazwyczaj wdrażana we wczesnym okresie po wysiłku (0–24 godziny po jego zakończeniu) i może być powtarzana kilka razy w tym samym dniu lub wielokrotnie w cyklu trwającym kilka tygodni. Nie zaleca się wykonywania intensywnych treningów bezpośrednio po sesjach krioterapii ogólnoustrojowej.

Optymalnie jest planować zabiegi pod koniec dnia treningowego lub w specjalnie wyznaczone dni przeznaczone na regenerację.

Jednocześnie należy podkreślić, że w badaniach występuje duża różnorodność protokołów (temperatura, czas ekspozycji, liczba i częstotliwość sesji oraz moment zastosowania względem treningu), co wymaga zindywidualizowanego podejścia przy skierowaniu na krioterapię z wykorzystaniem kriokomory.

Krioterapia w leczeniu kontuzji sportowych

Stosowanie krioterapii w celu skrócenia czasu rekonwalescencji w ramach programu rehabilitacyjnego – zarówno po ostrych urazach, jak i w leczeniu przewlekłych przeciążeń u sportowców – jest obecnie powszechnie akceptowaną metodą wspomagającą terapię.

Wykazano, że krioterapia skutecznie zmniejsza dolegliwości bólowe w okresie pooperacyjnym, m.in. po zabiegach rekonstrukcyjnych stawów. Działanie przeciwbólowe oraz przeciwobrzękowe sprzyja wcześniejszemu wdrożeniu rehabilitacji funkcjonalnej.

Krioterapia znajduje zastosowanie w ostrych urazach tkanek miękkich, takich jak stłuczenia, skręcenia (np. stawu skokowego), naciągnięcia więzadeł i mięśni, mikrourazy mięśniowe.

Zastosowanie zimna w pierwszych godzinach po urazie może ograniczać obrzęk, krwawienie śródmięśniowe oraz ból, zmniejszając wtórne uszkodzenia tkanek i umożliwiając rozpoczęcie rehabilitacji. W części badań wskazuje się na skrócenie czasu powrotu do aktywności sportowej w porównaniu ze standardowym postępowaniem.

Krioterapia bywa również stosowana w przewlekłych schorzeniach narządu ruchu, takich jak tendinopatie (np. ścięgna Achillesa), zapalenie kaletek maziowych (bursitis), przeciążeniowe stany zapalne okostnej.

Warto jednak pamiętać, że sama krioterapia najczęściej nie będzie wystarczającym środkiem w leczeniu urazów. Coraz częściej podkreśla się zasadność łączenia krioterapii z innymi metodami fizjoterapeutycznymi, takimi jak kompresjoterapia, elektrostymulacja (np. TENS) czy kinesiotaping. Kompleksowe podejście może zwiększać efektywność terapii oraz stwarzać optymalne warunki powrotu do aktywności, co w przypadku osób uprawiających sport zawodowo ma szczególne znaczenie.

To również może Cię zainteresować:
>> Jakie są najczęstsze kontuzje na siłowni i jakie są ich przyczyny? 
>> Kontuzje u biegaczy – jak im zapobiegać?

Jak przygotować się do krioterapii?

Zabieg krioterapii wymaga odpowiedniego przygotowania oraz przestrzegania określonych zasad w celu zapewnienia bezpieczeństwa i maksymalnej skuteczności terapii. Etap przygotowania ma kluczowe znaczenie dla komfortu pacjenta oraz minimalizacji potencjalnych ryzyk. Jest to szczególnie istotne w przypadku krioterapii ogólnoustrojowej, która wiąże się z większą liczbą zasad postępowania w kriokomorze niż krioterapia miejscowa, oddziałująca jedynie na wybrany obszar ciała.

1. Kwalifikacja do zabiegu. Podstawą skutecznej i bezpiecznej krioterapii jest prawidłowa kwalifikacja pacjenta. Przed rozpoczęciem terapii należy zdiagnozować problem wyjściowy oraz określić cel zabiegu. Wskazana jest konsultacja lekarska, podczas której oceniany jest ogólny stan zdrowia pacjenta, zasadność skierowania na krioterapię, wybór jej formy (ogólnoustrojowa lub miejscowa), a także liczba i częstotliwość zabiegów. Niezwykle ważne jest również uwzględnienie przeciwwskazań.

Pacjent powinien poinformować lekarza oraz specjalistę wykonującego zabieg o wszystkich przyjmowanych lekach, w szczególności o preparatach wpływających na krążenie, ciśnienie tętnicze, układ nerwowy lub odczuwanie bólu. Niektóre leki mogą wpływać na reakcję organizmu na zimno, co wymaga indywidualnego dostosowania parametrów zabiegu. U osób z cukrzycą konieczna jest kontrola poziomu glukozy we krwi przed procedurą, natomiast pacjenci z chorobami sercowo-naczyniowymi powinni regularnie monitorować ciśnienie tętnicze w dniach poprzedzających zabieg.

Zgłaszając się do lekarza warto wykonać podstawowe badania, takie jak morfologia krwi, oznaczenie poziomu cukru we krwi, Lipidogram, CRP.

2. Zapoznanie się z przebiegiem zabiegu. Pierwszy zabieg często wiąże się z naturalnym napięciem wynikającym z kontaktu z bardzo niską temperaturą i brakiem informacji co do tego, jaka będzie reakcja organizmu. Wiedza na temat procedury oraz zasad bezpieczeństwa pozwala zmniejszyć stres i pozytywnie nastawić się do terapii. Dlatego warto wcześniej zapoznać się z tym, jak przebiega krioterapia (np. w kriokomorze należy pozostawać w ruchu, oddychać spokojne, równomierne przez nos), jakie reakcje organizmu są normalne oraz kiedy należy zgłosić niepokojące objawy.
3. Odpowiedni strój. Właściwy ubiór chroni skórę przed odmrożeniami i zwiększa komfort zabiegu. Standardowe wyposażenie do krioterapii ogólnoustrojowej obejmuje minimalną ilość suchej, bawełnianej odzieży oraz elementy ochronne najbardziej narażonych części ciała (suche skarpety do kostek, rękawice ochronne), specjalne obuwie (zwykle zapewniane przez ośrodek), w razie potrzeby maska ochronna na drogi oddech. Odzież powinna być wykonana z naturalnych materiałów, bez domieszek syntetycznych, które w bardzo niskiej temperaturze mogą stać się sztywne i zwiększać ryzyko urazu skóry.
4. Biżuteria i elementy metalowe. Przed zabiegiem należy bezwzględnie zdjąć wszelkie metalowe przedmioty. Zaleca się również zdjęcie soczewek kontaktowych, aby uniknąć uczucia dyskomfortu i nadmiernego wysuszenia oczu.
5. Przygotowanie skóry i higiena. Stan skóry ma istotny wpływ na tolerancję krioterapii. Skóra przed zabiegiem powinna być czysta i sucha, gdyż wilgoć zwiększa przewodnictwo cieplne i może podnieść ryzyko urazu zimnem. W dniu zabiegu należy wziąć prysznic bez użycia kremów, balsamów, olejków i perfum. Drobne skaleczenia lub otarcia skóry powinny zostać odpowiednio zabezpieczone po konsultacji ze specjalistą. Włosy muszą być całkowicie suche; osoby z długimi włosami powinny je spiąć, unikając metalowych spinek.
6. Odżywianie i nawodnienie. Prawidłowe nawodnienie i odpowiedni posiłek wspierają organizm w radzeniu sobie ze stresem termicznym. Ostatni posiłek zaleca się spożyć na 1,5–2 godziny przed zabiegiem. Powinien być lekki, ale odżywczy – oparty na białku oraz węglowodanach złożonych.

Należy unikać: ciężkich i tłustych potraw, produktów powodujących wzdęcia, alkoholu, który zaburza termoregulację. Na 2–3 godziny przed wizytą zaleca się wypić 1–2 szklanki wody o temperaturze pokojowej. Bezpośrednio przed zabiegiem nie należy pić dużych ilości płynów. Wskazane jest również ograniczenie kawy, mocnej herbaty oraz napojów energetycznych, które mogą podnosić ciśnienie tętnicze i obciążać układ sercowo-naczyniowy. Warto jednak przed zabiegiem poprosić ośrodek go wykonujący o wytyczne.

Najczęstsze błędy przy korzystaniu z krioterapii

Krioterapia jest zabiegiem medycznym i jako taka posiada przeciwwskazania oraz określone procedury bezpieczeństwa. Naruszenie zasad może nie tylko ograniczyć korzyści terapeutyczne, ale też prowadzić do poważnych konsekwencji zdrowotnych.

1. Brak oceny stanu zdrowia przed zabiegiem i pomiędzy sesjami. Przed rozpoczęciem procedury należy wykluczyć przeciwwskazania bezwzględne i względne. Oceny należy ponownie dokonywać przed każdą sesją.
2. Nieznajomość procedur i zasad bezpieczeństwa.
3. Nieodpowiednia dawka zimna. Zbyt mała dawka nie przyniesie oczekiwanych rezultatów (np. bardziej ostre, poważne objawy wymagają znaczniejszych spadków temperatury i/lub częstszych ekspozycji), podczas gdy zbyt duża może być szkodliwa i zwiększać ryzyko działań niepożądanych. 
4. Nieprawidłowa liczba sesji, przerwanie terapii w trakcie. Efektywność krioterapii zależy od odpowiednio zaplanowanego cyklu. Na przykład po intensywnej aktywności cykl w celu odzyskiwania wydajności powinien zawierać 1–5 sesji, z co najmniej dwiema sesjami w ciągu 24 godzin. Z drugiej strony, cykl leczenia umiarkowanych dolegliwości przewlekłych, np. reumatoidalnego zapalenia stawów wymaga 20 kolejnych sesji, jednej sesji dziennie przez 4 tygodnie. 
5.  Traktowanie kriostymulacji jako metody uniwersalnej. Podejście typu „jeden schemat dla wszystkich” jest niebezpieczne i uznawane za jeden z powodów braku spójności co do korzyści krioterapii w badaniach. Wiele badań ilustruje istotne różnice w wynikach opartych na czynnikach indywidualnych, takich jak skład ciała, płeć, poziom wytrenowania, wiek, typ skóry i zdolność reagowania. Przykładowo kobiety często szybciej ulegają wychłodzeniu niż mężczyźni, co może wymagać modyfikacji parametrów zabiegu.
6. Niezgłaszanie niepokojących objawów. Należy informować personel o takich reakcjach jak nadmierne drżenie, silny ból zimna, zawroty głowy.
7. Traktowanie krioterapii jako samodzielnej terapii. Krioterapia powinna stanowić element kompleksowego planu leczenia. 

Podsumowanie

Ekspozycja na zimno (lokalnie lub ogólnoustrojowo) od bardzo dawna jest stosowana w sporcie i medycynie do łagodzenia bólu oraz objawów zapalnych. Zimno wykorzystuje się w celu skrócenia czasu rekonwalescencji w ramach programu rehabilitacyjnego zarówno po ostrych urazach, jak i w leczeniu przewlekłych urazów. Większość badań klinicznych wskazuje, że stosowanie krioterapii może mieć pozytywny wpływ na redukcję bólu oraz wspierać regenerację po różnych urazach. Dokładne efekty zależą jednak od wielu indywidualnych czynników oraz wybranej metody krioterapii, temperatury, liczby sesji i momentu wprowadzenia tej metody. Aby krioterapia była skuteczna i bezpieczna, powinna być wykonywana w warunkach kontrolowanych, pod nadzorem specjalistów. Kwalifikacja do zabiegu powinna uwzględniać czynniki indywidualne, a w wielu przypadkach krioterapia stanowi zabieg uzupełniający, a nie jedyną formę leczenia.

Bibliografia:

1. Lombardi G, Ziemann E, Banfi G. Whole-Body Cryotherapy in Athletes: From Therapy to Stimulation. An Updated Review of the Literature. Front Physiol. 2017 May 2;8:258. doi: 10.3389/fphys.2017.00258. PMID: 28512432; PMCID: PMC5411446.

2. Bleakley, C. M., Bieuzen, F., Davison, G. W., & Costello, J. T. (2014). Whole-body cryotherapy: empirical evidence and theoretical perspectives. Open Access Journal of Sports Medicine, 5, 25–36. DOI:10.2147/OAJSM.S41655.

3. Bouzigon R, Dupuy O, Tiemessen I, De Nardi M, Bernard JP, Mihailovic T, Theurot D, Miller ED, Lombardi G, Dugué BM. Cryostimulation for Post-exercise Recovery in Athletes: A Consensus and Position Paper. Front Sports Act Living. 2021 Nov 24;3:688828. doi: 10.3389/fspor.2021.688828. PMID: 34901847; PMCID: PMC8652002.