Endoprotezoplastyka stawu to zabieg mający na celu zmniejszenie bólu i przywrócenie sprawności ruchowej. Osiągnięcie tych celów zależy od przebiegu operacji, procesu rehabilitacji i stosowania się do dalszych zaleceń. Włączenie aktywności fizycznej na odpowiednim etapie po zabiegu jest pożądane, gdyż wspiera proces rehabilitacji, odbudowę siły, kontrolę operowanej kończyny i przywrócenie funkcji stawu. Z niniejszego artykułu dowiesz się, kiedy można rozpocząć uprawianie sportu po wszczepieniu endoprotezy, jakie aktywności są najczęściej zalecane, a kiedy powrót do aktywności wymaga modyfikacji i stosowania się do określonych ograniczeń.

Z tego artykułu dowiesz się, że: – pacjenci poddawani endoprotezoplastyce są coraz młodsi i bardziej aktywni, a ich oczekiwania dotyczące powrotu do sprawności i sportu po operacji są coraz większe; – większość pacjentów po endoprotezoplastyce może wrócić do aktywności fizycznej i sportu – dotyczy to zarówno osób z endoprotezą stawu biodrowego lub kolanowego, jak i osób z endoprotezami obu stawów; – aktywność fizyczna po wszczepieniu endoprotezy jest zalecana i pożądana, ponieważ pomaga przeciwdziałać osłabieniu mięśni, ograniczeniu ruchomości i pogorszeniu sprawności, które mogły wystąpić zarówno w okresie przedoperacyjnym, jak i po zabiegu; – powrót do aktywności powinien przebiegać stopniowo, z uwzględnieniem bezpieczeństwa, tolerancji wysiłku, reakcji organizmu i indywidualnych celów pacjenta; – możliwość powrotu do konkretnego sportu zależy m.in. od wcześniejszego doświadczenia sportowego, rodzaju operowanego stawu, przebiegu rehabilitacji i aktualnej sprawności; – najczęściej zalecane są aktywności o małym obciążeniu, takie jak marsz, jazda na rowerze czy pływanie.

Spis treści:

1. Dlaczego aktywność fizyczna po endoprotezie stawu jest ważna?
2. Czy po endoprotezie biodra można uprawiać sport?
3. Jak przebiega powrót do aktywności po operacji biodra lub kolana?
   • Pierwszy etap – uruchamianie i profilaktyka powikłań
   • Drugi etap – odzyskiwanie siły i kontroli ruchu
   • Trzeci etap – powrót do rekreacji i sportu
   • Kiedy można wrócić do sportu po wszczepieniu endoprotezy?
4. Jakie aktywności można podejmować po endoprotezie stawu biodrowego lub kolanowego?
5. Jakich sportów unikać?
6. Jak bezpiecznie wrócić do sportu i na co zwrócić uwagę?
   • Endoproteza biodra i kolana – najważniejsze różnice w powrocie do aktywności
   • Po czym poznać, że trening po endoprotezie był zbyt intensywny?
7. Najczęstsze błędy podczas powrotu do sportu po endoprotezie biodra lub kolana
8. Aktywność fizyczna po endoprotezie stawu – podsumowanie
9. FAQ: Endoproteza stawu biodrowego lub kolana a sport – często zadawane pytania

Dlaczego aktywność fizyczna po endoprotezie stawu jest ważna?

Przed operacją ból, ograniczona ruchomość stawu, zmniejszony zakres wyprostu czy rotacji oraz ograniczona mobilność często już na tym etapie prowadzą do osłabienia mięśni, zmniejszenia aktywności i nieprawidłowego sposobu poruszania się, np. utykania. Sam zabieg oraz wczesny okres pooperacyjny mogą dodatkowo nasilać te ograniczenia – ból, obrzęk, osłabienie mięśni oraz poczucie niepewności związane z nowym stawem mogą zarówno fizycznie, jak i psychicznie ograniczać ruch i obciążanie operowanej kończyny. W efekcie deficyty siły, ruchomości, równowagi i funkcji chodu mogą się utrzymywać, a czasem nawet pogłębiać. Dlatego wprowadzanie aktywności fizycznej po endoprotezoplastyce stawu jest często pojawiającym się zaleceniem w literaturze i praktyce i ma na celu:

• ograniczenie skutków długotrwałej bezczynności, w tym pogorszenie siły mięśniowej, mobilności i ogólnego funkcjonowania fizycznego. Wymuszona bezczynność osłabia całe ciało, dlatego celem aktywności fizycznej powinno być przywrócenie ogólnej sprawności fizycznej, a nie tylko sprawności operowanej kończyny;
• poprawę funkcji chodu, prawidłowego sposobu poruszania się, samodzielności w przemieszczaniu się i stopniowe zwiększanie dystansu chodzenia. Badania wskazują, że trening funkcji motorycznych, obejmujący m.in. ćwiczenia równowagi, chodu i symetrii ruchu, może poprawiać funkcję chodzenia i sprawność fizyczną po endoprotezoplastyce stawu kolanowego. Ważnym elementem jest również odzyskiwanie możliwie prawidłowego i symetrycznego wzorca chodu oraz zapobieganie utrwalaniu nieprawidłowych wzorców, gdyż po endoprotezoplastyce stawu biodrowego pewna asymetria długości kroku może utrzymywać się także po operacji i wiązać się z mniejszą efektywnością chodu oraz gorszą sprawnością fizyczną;
• odzyskanie zakresu ruchu. Badania potwierdzają, że ćwiczenia aktywne (pacjent sam wykonuje ruch dzięki pracy własnych mięśni, np. samodzielne zginanie i prostowanie kolana) oraz ćwiczenia aktywnie wspomagane (pacjent wykonuje ruch sam, ale część ruchu jest wspomagana przez terapeutę, drugą kończynę, taśmę) poprawiają zakres ruchu kolana;
• poprawę równowagi, stabilizacji i ogólnej sprawności fizycznej. Badania dotyczące różnych form ćwiczeń po endoprotezoplastyce stawu kolanowego, w tym ćwiczeń w wodzie i Pilatesu, wykazały korzystny wpływ m.in. na jakość życia związaną ze zdrowiem, równowagę i funkcjonowanie fizyczne;
• odbudowę siły mięśni otaczających operowany staw. Mięśnie wokół stawu pełnią ważną funkcję stabilizującą, uczestniczą w kontroli ruchu i prawidłowym przenoszeniu obciążeń. W okresie choroby i ograniczenia aktywności mogą ulegać osłabieniu. Odbudowa ich siły jest więc jednym z istotnych elementów rehabilitacji. W przypadku endoprotezoplastyki stawu kolanowego wytyczne zalecają progresywny trening siłowy, którego celem jest poprawa siły, zakresu ruchu i funkcji.

Czy po endoprotezie biodra można uprawiać sport?

Ogólnie rzecz biorąc, powrót do sportu i aktywności fizycznej po endoprotezoplastyce stawu biodrowego jest możliwy i stanowi jeden z ważnych celów leczenia oraz rehabilitacji. W jednym z badań obejmujących 2085 pacjentów przed i po pierwotnej endoprotezoplastyce stwierdzono, że 61% pacjentów było w stanie wrócić do preferowanej aktywności w ciągu 1–3 lat.

W metaanalizie 18 badań dotyczących całkowitej i częściowej endoprotezoplastyki stawu kolanowego ogólny wskaźnik powrotu do aktywności sportowej wynosił 36–89% po całkowitej endoprotezoplastyce kolana oraz 75–100% po częściowej endoprotezoplastyce kolana. Zaobserwowano również zmianę profilu aktywności w kierunku sportów o małym i umiarkowanym obciążeniu. Powrót do sportów o małym obciążeniu odnotowano u 94% pacjentów, o umiarkowanym obciążeniu – u 64%, natomiast o dużym obciążeniu – u 43%.

W przeglądzie systematycznym dotyczącym endoprotezoplastyki stawu biodrowego średni wskaźnik powrotu do sportu wynosił 82%. Stwierdzono również, że większość pacjentów była w stanie powrócić do aktywności o małym i umiarkowanym obciążeniu, przy niższym wskaźniku powrotu do aktywności o dużym obciążeniu.

Literatura wskazuje, że głównymi czynnikami pozwalającymi przewidywać udział w sporcie i aktywności fizycznej po endoprotezoplastyce są przede wszystkim czynniki związane z pacjentem, a nie z samym zabiegiem. W badaniach wykazano, że wyższy poziom aktywności przed operacją, młodszy wiek oraz niższy wskaźnik masy ciała były niezależnymi czynnikami związanymi z wyższym poziomem aktywności po operacji. Znaczenie miały również liczba chorób współistniejących oraz wyniki funkcjonalne i dotyczące zdrowia psychicznego.

Oprócz poziomu aktywności przedoperacyjnej udział w sporcie jest związany również z wynikami funkcjonalnymi uzyskiwanymi po operacji (przebiegiem rehabilitacji) oraz ich poprawą w stosunku do stanu przedoperacyjnego.

Znaczenie mają także czynniki psychospołeczne. W jednym z badań dotyczących pacjentów po endoprotezoplastyce stawu biodrowego udział w sporcie był bardzo silnie związany z deklarowaną przez pacjentów motywacją.

Powrót do sportu jest więc jak najbardziej dopuszczalny i pożądany, ale warto pamiętać, że czas, wybrana aktywność i zalecenia co do niej mogą się różnić w każdym zindywidualizowanym przypadku.

Jak przebiega powrót do aktywności po operacji biodra lub kolana?

Powrót do aktywności po operacji biodra lub kolana rozpoczyna się podczas rehabilitacji pooperacyjnej. Rehabilitacja jest często podzielona na odrębne fazy, w zależności od czasu pooperacyjnego i stanu funkcjonalnego. Głównym celem jest wspieranie gojenia, przywrócenie funkcji stawów oraz poprawa mobilności. Ponieważ konkretne protokoły mogą się różnić, poniżej znajduje się ogólny przegląd 3 typowych faz.

Pierwszy etap – uruchamianie i profilaktyka powikłań

Pierwsza faza koncentruje się na ochronie stawu i gojeniu tkanek w ostrym i podostrym etapie gojenia. Są to najważniejsze cele tego okresu, ponieważ bez ich osiągnięcia bezpieczny powrót do większej mobilności i sprawności nie będzie możliwy. Istotne znaczenie ma również odpowiednia kontrola bólu i obrzęku oraz obserwacja gojenia rany.

Dodatkowe priorytety fazy I obejmują rozpoczęcie przywracania zakresu ruchu stawu, wspieranie uzyskiwania samodzielności w chodzeniu i codziennych czynnościach oraz poprawę funkcji nerwowo-mięśniowych.

Pierwsze tygodnie stanowią podstawę dalszego powrotu do aktywności – ruch wspiera odzyskiwanie mobilności, natomiast nadmierna bezczynność może pogłębiać osłabienie mięśni i ograniczenie sprawności. Wczesne uruchamianie stanowi również ważny element ograniczania powikłań i następstw związanych z unieruchomieniem.

Dlatego już we wczesnym okresie po operacji, zgodnie z zaleceniami personelu medycznego, rozpoczyna się uruchamianie pacjenta oraz nauka chodzenia z odpowiednim sprzętem pomocniczym, np. balkonikiem lub kulami.

W ramach tej fazy wprowadzane są proste ćwiczenia poprawiające krążenie i aktywujące mięśnie, np. ruchy zgięcia i wyprostu stopy, napinanie mięśnia czworogłowego uda czy mięśni pośladkowych oraz zginanie i prostowanie operowanej kończyny w dozwolonym zakresie. Celem ćwiczeń jest osiągnięcie i utrzymanie możliwie bezbolesnego zakresu ruchu w granicach wyznaczonych przez lekarza.

Po przywróceniu prawidłowej aktywacji mięśni, czyli zdolności do świadomego napięcia i wykorzystania odpowiednich grup mięśniowych podczas ruchu, można stopniowo wprowadzać ćwiczenia wzmacniające.

Do kryteriów przejścia do fazy II mogą należeć m.in. minimalny ból i obrzęk podczas codziennych czynności i ćwiczeń oraz odpowiednia kontrola i mobilność kończyny. 

Drugi etap – odzyskiwanie siły i kontroli ruchu

Faza II ma na celu dalszą poprawę zakresu ruchu, siły i mobilności. Koncentruje się przede wszystkim na normalizacji chodu i zwiększaniu wytrzymałości podczas chodzenia, stopniowym zwiększaniu pokonywanego dystansu oraz ograniczaniu sprzętu pomocniczego, jeśli pozwala na to sposób poruszania się.

Dlatego istotnym elementem tej fazy jest trening funkcji motorycznych, obejmujący m.in. trening równowagi, chodu i symetrii ruchu. Badania wskazują, że trening równowagi może poprawiać funkcję chodzenia, w tym prędkość chodu oraz sprawność podczas wchodzenia po schodach. Praca nad symetrią obciążenia i prawidłowym wzorcem chodu ma na celu również poprawę kontroli ruchu podczas codziennych aktywności. Pod koniec fazy II zakres ruchu powinien być w możliwie dużym stopniu przywrócony do zakresu funkcjonalnego.

Cele siłowe obejmują odzyskiwanie siły mięśni bioder i kończyn dolnych, poprawę siły mięśni głębokich i kontroli ruchu oraz wykorzystanie odzyskanej siły i aktywacji nerwowo-mięśniowej podczas ruchów funkcjonalnych.

Zobacz również: Jak wzmocnić staw kolanowy? Ćwiczenia na kolana

Wraz z poprawą siły i kontroli ruchu stopniowo rozszerza się również zakres wykonywanych czynności dnia codziennego. Oprócz prawidłowego chodzenia po płaskiej powierzchni wprowadza się m.in. wchodzenie i schodzenie po schodach oraz inne czynności potrzebne w codziennym funkcjonowaniu.

W przypadku osób po endoprotezoplastyce stawu kolanowego problemem może pozostawać klękanie. Zdolność do przyjmowania tej pozycji może poprawiać się wraz z upływem czasu, jednak u wielu pacjentów pozostaje ograniczona nawet po odzyskaniu dobrej ogólnej sprawności. Powrót do klękania powinien być stopniowy i uwzględniać ból, zakres ruchu oraz indywidualne zalecenia pooperacyjne.

Do kryteriów przejścia do fazy III mogą należeć m.in. osiągnięcie pełnego i bezbolesnego zakresu ruchu, uzyskanie wystarczającej siły kończyn dolnych do wykonywania czynności funkcjonalnych z dobrą jakością ruchu oraz możliwość pokonywania dystansów niezbędnych do samodzielnego funkcjonowania poza domem.

Trzeci etap – powrót do rekreacji i sportu

Ostatnia faza rehabilitacji jest skierowana do pacjentów pragnących powrotu do wyższego poziomu aktywności fizycznej – głównie do powrotu do uprawiania sportu. Na tym etapie szczególnie ważne jest skonsultowanie ze specjalistą możliwości powrotu do wybranej aktywności sportowej.

W fazie III nadal należy dbać o utrzymanie uzyskanego zakresu ruchu. Jednym z głównych celów staje się natomiast poprawa wydolności tlenowej, siły mięśniowej i wytrzymałości, co pozwala stopniowo zwiększać tolerancję wysiłku.

Ćwiczenia równowagi i stabilizacji, wprowadzone w poprzednich fazach, powinny stawać się stopniowo coraz bardziej wymagające, aby możliwie dobrze odwzorowywać wymagania związane z wybranym sportem lub poziomem aktywności fizycznej pacjenta (można stopniowo wprowadzać ruchy specyficzne dla sportu, np. ruchy wielokierunkowe, odzwierciedlające wymagania wybranej dyscypliny, ze szczególnym naciskiem na prawidłowe wzorce ruchowe).

Kiedy można wrócić do sportu po wszczepieniu endoprotezy?

Między trzecim a szóstym miesiącem po operacji u wielu pacjentów tworzy się baza pozwalająca na stopniowy powrót do regularnej aktywności. Tempo powrotu do sportu zależy jednak od przebiegu rehabilitacji, możliwości pacjenta oraz rodzaju planowanej aktywności.

Według badań wskaźniki powrotu do sportu po całkowitej endoprotezoplastyce stawu kolanowego wynosiły odpowiednio 19%, 70% i 84% po 3, 6 i 12 miesiącach, a po endoprotezoplastyce stawu biodrowego – odpowiednio 40%, 77% i 94% po 3, 6 i 12 miesiącach. Po częściowej endoprotezoplastyce stawu kolanowego czas powrotu do sportu był krótszy niż po całkowitej endoprotezoplastyce kolana i bardziej porównywalny do wyników po endoprotezoplastyce biodra. 

Jakie aktywności można podejmować po endoprotezie stawu biodrowego lub kolanowego?

Wybór aktywności sportowej jest zawsze decyzją indywidualną, którą należy podejmować wspólnie z lekarzem operującym. Istnieją jednak ogólnie przyjęte zalecenia: sporty o małym obciążeniu są zazwyczaj zalecane, sporty o umiarkowanym obciążeniu są zazwyczaj zalecane osobom z wcześniejszym doświadczeniem, a sporty o dużym obciążeniu są zazwyczaj niezalecane.

Do sportów i aktywności o małym obciążeniu zalicza się:

• spacery i marsze – należą do aktywności o małym obciążeniu, pomagają rozwijać wytrzymałość i poprawiać stabilność oraz jakość chodu;
• jazdę na rowerze – płynne, cykliczne ruchy bez obciążenia udarowego pomagają rozwijać zakres ruchu oraz wzmacniać mięśnie nóg. W literaturze rower stacjonarny, orbitrek i kolarstwo są zaliczane do zalecanych aktywności o małym obciążeniu po endoprotezoplastyce;
• pływanie i ćwiczenia w wodzie, np. aqua aerobik – woda odciąża stawy, a jednocześnie pozwala ćwiczyć mięśnie i wykonywać ruch w dużym zakresie;
• trening siłowy – odpowiednio dobrany trening pomaga odbudować i utrzymać siłę mięśni wspierających operowany staw; obciążenie i zakres ruchu powinny być dostosowane do etapu rehabilitacji;
• jogę i Pilates, odpowiednio zaadaptowane – pomagają rozwijać kontrolę ustawienia miednicy i kolana, elastyczność oraz siłę, ale wymagają modyfikacji pozycji wykorzystujących skrajne zakresy ruchu w operowanym stawie;
• lekki fitness i gimnastykę – pomagają wzmacniać mięśnie kończyn dolnych, w tym mięsień czworogłowy uda i mięśnie podudzia;
• inne aktywności o małym obciążeniu stawów, np. golf.

Według badań najczęściej podejmowane aktywności u pacjentów po endoprotezoplastyce stawu biodrowego lub kolanowego to spacery rekreacyjne, golf, jazda na rowerze i pływanie.

Jakich sportów unikać?

Sporty o umiarkowanym obciążeniu wiążą się z umiarkowanym ryzykiem. Zgody na ich uprawianie mogą dostać głównie pacjenci z dobrą sprawnością fizyczną, prawidłową techniką oraz wcześniejszym doświadczeniem. Należą do nich np.:

• podnoszenie ciężarów – z odpowiednio dobranym obciążeniem i prawidłową techniką;
• narciarstwo zjazdowe – na przygotowanych trasach, z dobrą techniką i bez skoków. Chociaż narciarstwo jest często zalecane ostrożnie po endoprotezoplastyce, w jednym z badań odnotowano 70% wskaźnik powrotu do narciarstwa, bez różnicy między pacjentami po endoprotezoplastyce biodra i kolana oraz bez zwiększonego ryzyka rewizji przy średnim okresie obserwacji wynoszącym 4,4 roku. Większość narciarzy miała jednak wcześniejsze doświadczenie i wracała do swojego wcześniejszego poziomu aktywności.
• łyżwiarstwo i jazda na rolkach – bez skoków i gwałtownych obrotów, z płynną jazdą i dobrą kontrolą równowagi;
• tenis deblowy – wiąże się z mniejszą ilością biegania i gwałtownych przemieszczeń po korcie niż tenis singlowy.

 Z kolei sporty o dużym obciążeniu udarowym są najmniej zalecane, ponieważ wiążą się z większym obciążeniem stawu, a w niektórych przypadkach także z większym ryzykiem urazu, upadku czy zderzenia. Należą do nich:

• bieganie długodystansowe – powtarzające się obciążenia udarowe powodują duże i wielokrotne obciążanie stawu i implantu;
• sporty kontaktowe i dynamiczne gry zespołowe, takie jak piłka nożna, hokej, koszykówka czy rugby – oprócz biegania i gwałtownych zmian kierunku występuje w nich ryzyko zderzenia z inną osobą lub upadku;
• sporty walki – wiążą się z gwałtownymi ruchami, zmianami kierunku, skokami, rotacją stawów, upadkami oraz bezpośrednim kontaktem z przeciwnikiem;
• sporty z dużą liczbą skoków, np. siatkówka, skok w dal czy skok wzwyż;
• sporty rakietowe wykonywane z dużą intensywnością, wymagające szybkiego biegu po dużym polu, nagłych zatrzymań, zmian kierunku i ruchów rotacyjnych;
• narciarstwo o dużym stopniu trudności – ostre skręty czy skoki wymagają bardzo dobrej kontroli ruchu oraz zwiększają ryzyko upadku, np. na operowany staw.
• podnoszenie bardzo dużych ciężarów – im większy ciężar, tym większe obciążenie operowanego stawu i większe wymagania wobec siły oraz kontroli ruchu.

Jak bezpiecznie wrócić do sportu i na co zwrócić uwagę?

Konkretne rodzaje aktywności i ich zakres należy omówić z lekarzem operującym oraz osobą prowadzącą rehabilitację. Należy ustalić indywidualny plan powrotu do sportu, który będzie uwzględniał m.in. rodzaj operowanego stawu, stan tkanek miękkich, siłę mięśni, poziom bólu podczas poszczególnych aktywności, wiek i masę ciała, wcześniejszą aktywność oraz wiele innych czynników. Poniżej kilka ogólnych wskazówek:

• Należy zaczynać od minimalnych obciążeń i krótkich sesji. Objętość i intensywność treningu należy zwiększać etapowo, w zależności od reakcji operowanego stawu.
• Połączenie ćwiczeń wytrzymałościowych z lekkim treningiem siłowym. Ćwiczenia wytrzymałościowe poprawiają ukrwienie tkanek i wydolność, natomiast trening siłowy pomaga wzmacniać mięśnie wspierające pracę stawu podczas różnego rodzaju ćwiczeń. Takie połączenie pozwala lepiej rozkładać obciążenia dzięki pracy mięśni otaczających operowany staw.
• Nauka prawidłowej techniki wykonywania ruchów. Kontrola ustawienia kolana i stawu biodrowego, płynny zakres ruchu oraz stabilne podparcie pomagają kształtować prawidłowy wzorzec ruchowy.
• Wsparcie regeneracji poprzez prawidłowe odżywianie, nawodnienie i odpoczynek. Znaczenie ma również utrzymanie prawidłowej masy ciała, ponieważ większa masa zwiększa obciążenia mechaniczne działające na staw i endoprotezę.

Sprawdź też:
>> Czy rozgrzewka jest niezbędnym elementem treningu?

Endoproteza biodra i kolana – najważniejsze różnice w powrocie do aktywności

Chociaż ogólne zasady powrotu do aktywności po wszczepieniu endoprotezy biodra i kolana są podobne, istnieją pewne różnice wynikające przede wszystkim z biomechaniki, budowy i funkcji każdego z tych stawów.

W przypadku endoprotezy stawu biodrowego szczególne znaczenie ma odzyskanie stabilności i kontroli tego stawu oraz siły mięśni otaczających biodro. W pierwszym okresie po operacji mogą obowiązywać również ograniczenia dotyczące określonych pozycji i ruchów biodra. Tradycyjnie zalecano m.in. ograniczenie głębokiego zgięcia biodra, krzyżowania nóg czy określonych ruchów rotacyjnych. Zależą one jednak m.in. od zastosowanego dostępu operacyjnego i zaleceń chirurga, dlatego nie są takie same dla wszystkich pacjentów.

W przypadku endoprotezy stawu kolanowego szczególną uwagę zwraca się na odzyskanie odpowiedniego zakresu zgięcia i wyprostu, siły mięśni kończyny dolnej oraz kontroli kolana podczas aktywności, tak aby podczas ruchu nie „uciekało” ono do środka lub na zewnątrz. Warto pamiętać, że ból i ograniczenie funkcji kolana mogą mieć również inne przyczyny, np. Uszkodzona łąkotka – objawy, przyczyny, leczenie i ćwiczenia

Różnice pomiędzy stawami mogą więc wpływać zarówno na rodzaj ćwiczeń stosowanych podczas rehabilitacji, jak i na zalecenia dotyczące powrotu do konkretnych aktywności sportowych, które w różny sposób angażują biodro i kolano. Przykładowo podczas jazdy na rowerze zarówno biodro, jak i kolano pracują przy każdym obrocie korby, jednak kolano wykonuje bardzo dużą liczbę powtarzalnych ruchów zgięcia i wyprostu, dlatego ustawienie siodełka i wielkość oporu mają szczególne znaczenie dla jego obciążenia. Z kolei podczas gry w golfa pracują oba stawy, ale duże znaczenie ma rotacja biodra i miednicy oraz przenoszenie ciężaru ciała podczas zamachu, dlatego odpowiednia ruchomość i kontrola biodra są niezbędne.

W praktyce oznacza to, że po endoprotezie biodra i kolana mogą różnić się ograniczenia, elementy wymagające szczególnej kontroli oraz sposób przygotowania do konkretnego sportu

Badania porównujące pacjentów po operacji biodra i kolana wskazują, że po endoprotezoplastyce stawu biodrowego poziom uczestnictwa w sporcie jest nieco wyższy. W badaniu obejmującym 2366 pacjentów udział w aktywności sportowej deklarowało 76% osób po endoprotezoplastyce biodra, 72% po endoprotezoplastyce kolana oraz 61% osób, które przeszły endoprotezoplastykę zarówno biodra, jak i kolana.

Po czym poznać, że trening po endoprotezie był zbyt intensywny?

Podczas treningów ważne jest obserwowanie reakcji organizmu i nauczenie się rozróżniania normalnej odpowiedzi na wysiłek od objawów przeciążenia lub innych sygnałów niepokojących:

• DOMS, czyli opóźniona bolesność mięśniowa – zwykle ma charakter rozlany i dotyczy mięśni zaangażowanych podczas ćwiczeń. Pojawia się najczęściej po treningu, nasila się w ciągu kolejnych 24–72 godzin i może utrzymywać się przez kilka dni. Jest typową reakcją, szczególnie na nowy lub bardziej intensywny wysiłek.
• Nieprawidłowości w obrębie operowanego stawu – ból (ostry, narastający, wyraźnie zlokalizowany w okolicy stawu, który pojawił się podczas wykonywania ćwiczenia lub po zakończeniu treningu), pojawienie się lub wyraźne zwiększenie obrzęku, zaczerwienienie lub podwyższona temperatura okolicy stawu, uczucie niestabilności albo nagłe pogorszenie funkcji kończyny. Są to objawy, przy których należy przerwać trening i skonsultować się ze specjalistą.

Niepokojące mogą być również nagłe trzaski lub przeskakiwanie, szczególnie jeśli towarzyszą im ból, obrzęk lub ograniczenie ruchu. Więcej o tym, kiedy dźwięki dochodzące ze stawu mogą być fizjologiczne, a kiedy wymagają uwagi, przeczytasz w artykule Strzelanie (trzaski) w kolanach – co oznaczają? Przyczyny

Najczęstsze błędy podczas powrotu do sportu po endoprotezie biodra lub kolana

• Powrót do sportu bez indywidualnego planu lub samodzielne zmienianie tego planu bez konsultacji ze specjalistą. 
• Brak odpowiedniej proporcji pomiędzy aktywnością a odpoczynkiem – zarówno przemęczanie operowanego stawu, jak i długie okresy bezczynności.
• Rozpoczynanie ćwiczeń bez ponownej analizy techniki ich wykonywania. Nawet jeżeli dane ćwiczenie było wykonywane przed operacją, po zabiegu warto ponownie sprawdzić jego technikę, szczególnie po okresie przerwy i zmianach siły, ruchomości i kontroli kończyny.
• Skupianie się na liczbie powtórzeń lub wielkości ciężaru – uwagę należy zwracać, przede wszystkim, na jakość i bezpieczeństwo wykonywania ćwiczeń.
• Brak umiejętności rozróżnienia normalnej reakcji organizmu po treningu, np. DOMS (opóźnionej bolesności mięśniowej), od objawów niepokojących, takich jak narastający ból, obrzęk, niestabilność czy pogorszenie funkcji operowanego stawu.
• Pomijanie innych czynników wpływających na sprawność i regenerację, takich jak sen, sposób odżywiania, niedobory składników odżywczych, minerałów, elektrolitów i witamin.

Aktywność fizyczna po endoprotezie stawu – podsumowanie

Ewolucja implantów i technik współczesnej endoprotezoplastyki umożliwiła powrót do sportu i aktywności fizycznej u większości pacjentów, chociaż endoproteza może wymagać zmiany rodzaju lub intensywności aktywności i sportów, które były uprawiane przed operacją. Endoproteza jest urządzeniem mechanicznym, którego komponenty z czasem podlegają zużyciu, a charakter obciążeń może mieć wpływ na ich trwałość. Przykładowo obciążenia udarowe i wielokrotnie powtarzane, takie jak podczas biegania czy skoków, mogą zwiększać obciążenie implantu. Dlatego, choć aktywność fizyczna jest po endoprotezoplastyce najczęściej pożądana, zalecenia dotyczące powrotu do sportu powinny uwzględniać przede wszystkim poziom obciążenia związany z daną dyscypliną i dotychczasowe doświadczenia sportowe konkretnej osoby – aktywności o małym obciążeniu są zazwyczaj zalecane, aktywności o umiarkowanym obciążeniu mogą być podejmowane w zależności od doświadczenia i sprawności pacjenta, natomiast powrót do sportów o dużym obciążeniu jest zalecany najrzadziej i wymaga szczegółowej indywidualnej oceny.

FAQ: Endoproteza stawu biodrowego lub kolana a sport – często zadawane pytania

Bibliografia:

1. Arshi A, Hughes AJ, Robin JX, Parvizi J, Fillingham YA. Return to Sport After Hip and Knee Arthroplasty: Counseling the Patient on Resuming an Active Lifestyle. Curr Rev Musculoskelet Med. 2023 Aug;16(8):329-337. doi: 10.1007/s12178-023-09839-x. Epub 2023 May 9. PMID: 37160556; PMCID: PMC10382373.

2. Jette DU, Hunter SJ, Burkett L, Langham B, Logerstedt DS, Piuzzi NS, Poirier NM, Radach LJL, Ritter JE, Scalzitti DA, Stevens-Lapsley JE, Tompkins J, Zeni J Jr; American Physical Therapy Association. Physical Therapist Management of Total Knee Arthroplasty. Phys Ther. 2020 Aug 31;100(9):1603-1631. doi: 10.1093/ptj/pzaa099. PMID: 32542403; PMCID: PMC7462050.

3. Nadeem S, Mundi R, Chaudhry H. Surgery-related predictors of kneeling ability following total knee arthroplasty: a systematic review and meta-analysis. Knee Surg Relat Res. 2021 Oct 2;33(1):36. doi: 10.1186/s43019-021-00117-z. PMID: 34600595; PMCID: PMC8487473.

4. Sara LK, Lewis CL. Rehabilitation Phases, Precautions, and Mobility Goals Following Total Hip Arthroplasty. HSS J. 2023 Nov;19(4):494-500. doi: 10.1177/15563316231192980. Epub 2023 Aug 15. PMID: 37937096; PMCID: PMC10626929.