Wyniki badań laboratoryjnych należy zawsze interpretować w szerszym kontekście, uwzględniając m.in. styl życia i poziom aktywności fizycznej. Ma to szczególne znaczenie w przypadku osób regularnie trenujących, u których niektóre parametry mogą odbiegać od wartości referencyjnych.

Z tego artykułu dowiesz się, że: – intensywny wysiłek fizyczny może powodować przejściowy wzrost aktywności aminotransferaz (ALT i AST), który nie zawsze świadczy o uszkodzeniu wątroby, – podwyższone wartości ALT i AST po treningu mogą wynikać z mikrouszkodzeń mięśni szkieletowych, a zmiany te mogą utrzymywać się nawet przez kilka dni, – oznaczenie kinazy kreatynowej (CK) pomaga ocenić, czy podwyższone wartości ALT i AST mogą być związane z wysiłkiem fizycznym i uszkodzeniem mięśni, natomiast badania GGTP, ALP i bilirubiny pomagają w ocenie funkcji wątroby, – odpowiednie przygotowanie do badania, w tym ograniczenie intensywnego wysiłku fizycznego, zmniejsza ryzyko wpływu treningu na wyniki badań laboratoryjnych.

Spis treści:

1. Czym są próby wątrobowe i jakie parametry obejmują?
2. Próby wątrobowe a wysiłek fizyczny – które wyniki mogą zmienić się po treningu?
3. Podwyższone próby wątrobowe u sportowca. Wpływ treningu czy problem z wątrobą?
4. Dlaczego sprawdzić CK?
5. Jakie jeszcze badania wykonać?
6. Próby wątrobowe – jak przygotować się do badania?
   • Jak ograniczyć wpływ treningu na wyniki badań?
7. Kiedy podwyższone próby wątrobowe wymagają dalszej diagnostyki?
8. Podsumowanie

Czym są próby wątrobowe i jakie parametry obejmują?

Próby wątrobowe to grupa badań biochemicznych wykorzystywanych m.in. w ocenie uszkodzenia hepatocytów (komórek wątroby), zaburzeń odpływu żółci i metabolizmu bilirubiny. Najczęściej zlecanymi badaniami w kierunku zaburzeń pracy wątroby i dróg żółciowych są:

• ALT (aminotransferaza alaninowa) – enzym występujący przede wszystkim w wątrobie, ale obecny również w mięśniach szkieletowych. Jego podwyższona aktywność może wskazywać na uszkodzenie hepatocytów,
• AST (aminotransferaza asparaginianowa) – enzym obecny m.in. w wątrobie, mięśniach szkieletowych i sercu. Jest mniej swoisty dla wątroby niż ALT,
• GGTP (gamma-glutamylotransferaza) – enzym wykorzystywany m.in. w diagnostyce cholestazy (stan, w którym przepływ żółci z wątroby jest zmniejszony lub zablokowany) i niektórych chorób wątroby,
• ALP (fosfataza alkaliczna) – enzym związany przede wszystkim z drogami żółciowymi i tkanką kostną,
• bilirubina – produkt rozpadu hemu, metabolizowany przez wątrobę i wydalany z żółcią.

Próby wątrobowe a wysiłek fizyczny – które wyniki mogą zmienić się po treningu?

• ALT i AST po treningu

Intensywny wysiłek fizyczny, zwłaszcza z dużym udziałem pracy ekscentrycznej mięśni, może powodować wzrost aktywności aminotransferaz we krwi. Wynika to z faktu, że ALT i AST występują nie tylko w wątrobie, ale również w mięśniach szkieletowych. Podczas intensywnego treningu dochodzi do mikrouszkodzeń włókien mięśniowych, co może prowadzić do uwalniania tych enzymów do krwiobiegu. Podwyższone wartości mogą utrzymywać się przez kilka dni po wysiłku, szczególnie po treningu o dużej intensywności lub takim, do którego organizm nie jest przyzwyczajony.

• GGTP i ALP u sportowców

W przeciwieństwie do aminotransferaz GGTP i ALP nie są wskaźnikami uszkodzenia mięśni szkieletowych, dlatego intensywny trening zazwyczaj nie powoduje istotnego wzrostu ich aktywności.

GGTP jest enzymem wykorzystywanym przede wszystkim w diagnostyce chorób wątroby i dróg żółciowych, natomiast ALP występuje również w tkance kostnej. Podwyższone wartości tych parametrów mogą mieć różne przyczyny i wymagają interpretacji w kontekście pozostałych wyników badań oraz stanu zdrowia sportowca.

Więcej o znaczeniu gamma-glutamylotransferazy znajdziesz w artykule: GGT – marker chorób wątroby i dróg żółciowych

• Bilirubina po wysiłku

Intensywny wysiłek fizyczny, szczególnie w przypadku sportów wytrzymałościowych, może prowadzić do przejściowego wzrostu stężenia bilirubiny we krwi. Jedną z możliwych przyczyn jest hemoliza wysiłkowa, czyli zwiększony rozpad czerwonych krwinek, podczas którego powstaje bilirubina. Na jej stężenie może wpływać również odwodnienie towarzyszące intensywnemu treningowi. Podwyższony poziom bilirubiny nie zawsze świadczy więc o chorobie wątroby czy zaburzeniu pracy dróg żółciowych.

Podwyższone próby wątrobowe u sportowca. Wpływ treningu czy problem z wątrobą?

Podwyższone wartości enzymów wątrobowych u osób aktywnych fizycznie nie zawsze oznaczają chorobę wątroby czy dróg żółciowych. Mogą być związane z intensywnym wysiłkiem, ale również z innymi czynnikami wpływającymi na funkcjonowanie organizmu.

Aby prawidłowo zinterpretować wyniki, należy uwzględnić:

• rodzaj i intensywność treningów,
• czas, jaki upłynął od ostatniego wysiłku,
• stosowane leki i suplementy,
• ewentualne objawy.

Szczególnie istotna jest łączna ocena parametrów laboratoryjnych, ponieważ samo podwyższenie ALT i AST nie pozwala jednoznacznie stwierdzić, czy przyczyną jest wysiłek fizyczny, czy uszkodzenie wątroby.

Dlaczego sprawdzić CK?

Kinaza kreatynowa (CK) to enzym występujący przede wszystkim w mięśniach szkieletowych, którego aktywność we krwi może wzrastać w wyniku intensywnego wysiłku fizycznego i związanych z nim mikrouszkodzeń włókien mięśniowych.

Oznaczenie CK może pomóc ustalić, czy podwyższone wartości ALT i AST są związane z treningiem, czy wymagają dalszej diagnostyki w kierunku chorób wątroby. Jednoczesny wzrost CK, ALT i AST, przy prawidłowym poziomie GGTP, może wskazywać na mięśniowe pochodzenie tych enzymów. Nie wyklucza to jednak współistnienia choroby wątroby, dlatego wyniki należy zawsze interpretować łącznie, z uwzględnieniem stanu zdrowia sportowca.

Jakie jeszcze badania wykonać?

Jeśli wyniki enzymów wątrobowych są podwyższone, lekarz może zalecić wykonanie dodatkowych badań, które pomogą ustalić przyczynę nieprawidłowości. W zależności od stanu zdrowia zawodnika i występujących objawów diagnostyka może obejmować ponowne oznaczenie ALT, AST, GGTP i ALP, a także badanie CK, bilirubiny, albuminy oraz INR, który pozwala ocenić zdolność krwi do krzepnięcia. Podwyższone stężenie enzymów wątrobowych, bez wyraźnej przyczyny, jest też wskazaniem do diagnostyki w kierunku celiakii.

W uzasadnionych przypadkach konieczne może być również wykonanie badań w kierunku wirusowego zapalenia wątroby lub USG jamy brzusznej. Przy podejrzeniu znacznego uszkodzenia mięśni ważna jest także ocena funkcji nerek, ponieważ uwalniane z uszkodzonych mięśni substancje mogą prowadzić do zaburzenia ich pracy.

Więcej informacji przeczytasz w artykule: Co może oznaczać podwyższona kreatynina i jak się objawia

Próby wątrobowe – jak przygotować się do badania?

Jak ograniczyć wpływ treningu na wyniki badań?

Przed planowanym oznaczeniem enzymów wątrobowych należy unikać intensywnego wysiłku fizycznego. Należy również zadbać o odpowiednie nawodnienie i poinformować lekarza o ewentualnym stosowaniu leków i suplementów. Nie należy odstawiać przepisanych preparatów samodzielnie.

Więcej praktycznych informacji przeczytasz w artykułach:
>> Badania krwi sportowca: jak często i jakie?
>> Analiza parametrów krwi u sportowców

Kiedy podwyższone próby wątrobowe wymagają dalszej diagnostyki?

Podwyższone wartości enzymów wątrobowych wymagają dalszej diagnostyki, szczególnie jeśli utrzymują się mimo ograniczenia intensywnego wysiłku fizycznego, stopniowo narastają lub towarzyszą im inne nieprawidłowości w wynikach badań.

Szczególną uwagę należy zwrócić na objawy, takie jak zażółcenie skóry i białkówek oczu (żółtaczka), ciemne zabarwienie moczu, silny ból i osłabienie mięśni czy wyraźne zmniejszenie ilości oddawanego moczu. Ich wystąpienie wymaga pilnej oceny lekarskiej, ponieważ może wskazywać na poważne uszkodzenie wątroby lub mięśni, w tym rabdomiolizę – stan związany z rozpadem komórek mięśniowych, który może prowadzić do ostrego uszkodzenia nerek.

Podsumowanie

Intensywny wysiłek fizyczny może powodować przejściowy wzrost aktywności ALT i AST, który nie zawsze jest związany z chorobą wątroby. Dlatego podczas interpretacji wyników należy uwzględnić rodzaj i intensywność treningów oraz czas od ostatniego wysiłku. Należy jednak pamiętać, że nie każda nieprawidłowość wynika z aktywności fizycznej. Jeśli podwyższone wartości utrzymują się przez dłuższy czas lub towarzyszą im niepokojące objawy, konieczna jest konsultacja lekarska i ustalenie ich przyczyny.

Piśmiennictwo

1. Banfi G., Colombini A., Lombardi G. i in. Metabolic markers in sports medicine. Adv Clin Chem, 2012, 56, 1-54,
2. Díaz Martínez A.E., Alcaide Martín M.J., González-Gross M. Basal Values of Biochemical and Hematological Parameters in Elite Athletes. Int J Environ Res Public Health, 2022, 19(5), 3059,
3. Gawron-Kiszka M., Kukla M., Maciejewska K. i in. Wytyczne postępowania w celiakii – rekomendacje Sekcji Jelitowej Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii. Przegl Gastroenterol, 2026, 21(3), 241-277,
4. Kwo P.Y., Cohen S.M., Lim J.K. ACG Clinical Guideline: Evaluation of Abnormal Liver Chemistries. Am J Gastroenterol, 2017, 112(1), 18-35,
5. Lim A.K.H. Abnormal liver function tests associated with severe rhabdomyolysis. World J Gastroenterol, 2020, 26(10), 1020-1028,
6. Newsome P.N., Cramb R., Davison S.M. i in. Guidelines on the management of abnormal liver blood tests. Gut, 2018, 67(1), 6-19.
7. Pettersson J., Hindorf U., Persson P. i in. Muscular exercise can cause highly pathological liver function tests in healthy men. Br J Clin Pharmacol, 2008, 65(2), 253-259,
8. Villavicencio Kim J., Wu G.Y. Body Building and Aminotransferase Elevations: A Review. J Clin Transl Hepatol, 2020, 8(2), 161-167.