Mała motoryka to jedna z ważniejszych umiejętności człowieka. Wpływa na jakość wykonywania codziennych czynności, koreluje z rozwojem pamięci, uwagi i funkcji poznawczych. Przeczytaj artykuł i dowiedz się, czym jest mała motoryka, dlaczego warto nad nią pracować i jakim ćwiczeniom warto poświęcić uwagę.

Z tego artykułu dowiesz się, że: – rozwój małej motoryki odgrywa kluczową rolę zarówno w dzieciństwie, jak i w dorosłym wieku, ponieważ jest bezpośrednio związany z wykonywaniem codziennych zadań, nauką i aktywnością zawodową; – umiejętności precyzyjnej pracy ręki są fundamentalne dla rozwoju poczucia własnej skuteczności oraz autonomii w codziennych czynnościach; – zręczność manualna świadczy o dobrze rozwiniętej funkcji neuromotorycznej i jest wynikiem współdziałania różnych zdolności, takich jak funkcje poznawcze, koncentracja, siła mięśni i kontrola siły; – rozwój małej motoryki w dzieciństwie wspiera rozwój umiejętności pisania, koordynacji ruchów i funkcji poznawczych, co jest ważne dla codziennego funkcjonowania, dokładności ruchów oraz jakości wykonywania zadań, a ponadto ma związek z rozwojem mowy; – rozwój małej motoryki u sportowców wielu dyscyplin może mieć szczególne znaczenie dla poprawy wyników sportowych.

Spis treści:

1. Co to jest mała motoryka?
2. Dlaczego mała motoryka kojarzy się głównie z dziećmi?
3. Czy trening małej motoryki ma znaczenie również u dorosłych?
4. Mała motoryka a sport – kiedy precyzja ruchu ma znaczenie?
5. Co daje trening małej motoryki sportowcom?
6. Jakie ćwiczenia małej motoryki można wykorzystać w sporcie?
7. Kiedy warto włączyć trening małej motoryki?
8. Mała motoryka – podsumowanie

Co to jest mała motoryka?

W tłumaczeniu z łaciny słowo „motoryka” oznacza ruch. Mała motoryka to zespół skoordynowanych czynności angażujących układ mięśniowy, kostny i nerwowy człowieka, a także układ wzrokowy, które pozwalają wykonywać drobne i precyzyjne ruchy dłońmi oraz palcami.

Na co dzień pod pojęciem małej motoryki rozumie się zdolność do wykonywania dokładnych ruchów palcami rąk dzięki współpracy układu nerwowego, mięśniowego i kostnego. Pisanie, gra na instrumentach muzycznych, wiązanie sznurówek czy trzymanie przedmiotów – wszystko to wymaga udziału małej motoryki. Technicznie do małej motoryki zalicza się również ruchy palców stóp.

W sporcie przykładami małej motoryki są m.in. trzymanie kija w hokeju lub golfie, rzut i odbijanie piłki przez koszykarzy, łapanie piłki albo krążka przez bramkarza, a także zaciskanie pięści i kontrola chwytu w sportach walki i wspinaczce. Są to więc często czynności kluczowe dla danej dyscypliny, ponieważ od precyzji pracy dłoni, palców i nadgarstka może zależeć skuteczność wykonania ruchu sportowego.

Dlaczego mała motoryka kojarzy się głównie z dziećmi?

Mała motoryka kojarzy się głównie z dziećmi, ponieważ od pierwszych miesięcy życia obserwujemy i wspieramy jej rozwój. Najpierw niemowlę zaczyna przyglądać się swoim dłoniom, później uczy się nimi świadomie poruszać. Początkowo chwyta przedmioty całą dłonią, a z czasem coraz precyzyjniej – na przykład za pomocą kciuka i palca wskazującego. Następnie dziecko uczy się prawidłowo trzymać łyżkę, kredkę, ołówek czy pędzel.

Na rozwój małej motoryki u dzieci kładzie się szczególny nacisk, ponieważ ma ona bezpośredni wpływ na naukę pisania, koordynację ruchów, samodzielność w codziennych czynnościach oraz rozwój funkcji poznawczych.

Mała motoryka ma kolejną bardzo ważną cechę: jest powiązana z układem nerwowym, wzrokiem, uwagą, pamięcią i percepcją dziecka. A ćwiczenie na małą motorykę sprzyjają rozwojowi tych cech.

Dlatego poziom rozwoju małej motoryki bywa jednym z elementów oceny gotowości dziecka do nauki w szkole.

Wskazuje się również, że rozwój małej motoryki i rozwój mowy są ze sobą ściśle związane. W mózgu ośrodki odpowiedzialne za mowę i ruch znajdują się blisko siebie, dlatego stymulowanie sprawności palców i dłoni może wspierać aktywność obszarów związanych z mową. Właśnie dlatego dla prawidłowego i terminowego rozwoju mowy dziecka dużą uwagę poświęca się ćwiczeniom małej motoryki.

Czy trening małej motoryki ma znaczenie również u dorosłych?

U dorosłych mała motoryka jest nie mniej ważna niż u dzieci. W wielu zawodach precyzja ruchów dłoni i palców stanowi nieodłączny element przygotowania zawodowego. Dotyczy to m.in. muzyków, artystów, jubilerów, stomatologów, chirurgów, pilotów, osób wykonujących prace techniczne, np. spawaczy.

W wielu dyscyplinach sportowych (gdzie liczy się precyzyjna praca dłoni, palców i nadgarstka, kontrola siły chwytu, celność oraz koordynacja wzrokowo-ruchowa) sprawność małej motoryki również jest jednym z elementów wpływających na skuteczność i rozwój kariery.

Szczególną uwagę na ćwiczenia małej motoryki warto zwracać także u osób starszych, kiedy precyzja ruchów, siła chwytu, szybkość reakcji i koordynacja pogarszają się w związku z wiekiem i/lub chorobami towarzyszącymi.

U osób po ciężkich chorobach, takich jak udar, urazy głowy czy inne uszkodzenia układu nerwowego, ćwiczenia małej motoryki często są elementem rehabilitacji i pomagają odzyskiwać sprawność potrzebną w codziennym funkcjonowaniu.

Na dłoniach i palcach znajduje się wiele zakończeń nerwowych, a obszary mózgu odpowiedzialne za ruchy palców zajmują znaczną część kory ruchowej. Dlatego wykonywanie drobnych, precyzyjnych ruchów palcami może wspierać aktywność układu nerwowego i koordynację pracy mózgu z ciałem, sprzyja tworzeniu oraz wzmacnianiu połączeń nerwowych w mózgu. W pracę włączają się obszary odpowiedzialne za uwagę, pamięć, myślenie, planowanie ruchu i mowę. Dlatego im bardziej różnorodne są ruchy dłoni i palców, tym silniej pobudzane są odpowiednie obszary układu nerwowego.

Mała motoryka a sport – kiedy precyzja ruchu ma znaczenie?

Mała motoryka jest bezpośrednio związana ze zręcznością manualną, czyli sprawnością dłoni i palców. W badaniach coraz częściej zwraca się uwagę na to, że zręczność manualna może być istotnym elementem osiągania dobrych wyników w wielu dyscyplinach sportowych.

Przykładowo u koszykarzy sprawność dłoni i palców ma znaczenie przy typowych elementach gry, takich jak kozłowanie, podania, łapanie piłki, rzuty oraz szybkie reagowanie w dynamicznych i zmieniających się warunkach.

Znaczenie precyzyjnej pracy dłoni dobrze widać również w zadaniach związanych z łapaniem piłki lub krążka, np. u bramkarzy. Badania nad jednoręcznym chwytem pokazują, że skuteczne złapanie lecącej piłki wymaga nie tylko ustawienia ręki w odpowiednim miejscu i czasie, ale też dostosowania ułożenia dłoni oraz zamknięcia palców w odpowiednim momencie. Autorzy wskazali, że kontrola samego chwytu była jednym z głównych źródeł błędów wpływających na skuteczność łapania.

W sportach walki mała motoryka łączy się natomiast z kontrolą dłoni, szybkością reakcji, siłą i wytrzymałością chwytu. W badaniu dotyczącym karateków analizowano m.in. zręczność dłoni jako istotny element dla oceny funkcji ręki u sportowców trenujących tę dyscyplinę.

Również wspinaczka dobrze obrazuje znaczenie małej motoryki w tej dyscyplinie. W jednym z badań analizowano sześć różnych, powszechnie stosowanych pozycji chwytu, co podkreśla, jak ważna jest zdolność do dopasowania ułożenia palców w tej dyscyplinie.  

Co daje trening małej motoryki sportowcom?

Trening małej motoryki może potencjalnie przynieść szereg korzyści dla kariery sportowca:

• Plastyczność neuronalna: Układ nerwowy młodych sportowców jest bardzo elastyczny, co czyni ten okres idealnym czasem na naukę i wypracowanie poprawnych wzorców ruchowych. Powtarzane ćwiczenie precyzyjnych ruchów pomaga kształtować połączenia nerwowe, optymalizując sekwencję aktywacji mięśni i ogólną koordynację.
• Zapobieganie kontuzjom: Wczesne nauczenie się prawidłowych wzorców ruchu może zmniejszyć ryzyko kontuzji. Ucząc sportowców właściwej biomechaniki, trenerzy przygotowują grunt pod długoterminowe zdrowie stawów, równowagę mięśniową i profilaktykę przeciążeń.
• Poprawa wydajności: Rozwój małej motoryki stanowi podstawę bardziej zaawansowanych zdolności sportowych. Nauka precyzyjnych ruchów pozwala sportowcom efektywniej wykonywać złożone techniki, co może prowadzić do lepszych wyników wraz z postępami treningowymi.
• Poprawa precyzji ruchu: Ponieważ rozwój małej motoryki zwiększa precyzję ruchów, może mieć znaczenie w wielu dyscyplinach. W sportach wymagających stabilizacji, np. w gimnastyce, pomaga sportowcowi lepiej kontrolować ustawienie ciała i utrzymać stabilność. W dyscyplinach siłowych, np. w podnoszeniu ciężarów, precyzyjna praca dłoni i prawidłowy chwyt mogą pomagać w bardziej liniowym i efektywnym prowadzeniu siły. Również w sportach wytrzymałościowych lepsza kontrola pracy stopy i palców stóp może sprzyjać ekonomii wysiłku, np. u biegaczy długodystansowych poprzez bardziej efektywne odbicie i kontakt stopy z podłożem.
• Efektywny ruch: Sportowcy, którzy opanowali prawidłowe wzorce ruchu, wykazują bardziej efektywne i płynne ruchy. Ta efektywność może zmniejszać zużycie energii i optymalizować wyniki podczas rywalizacji.
• Pamięć mięśniowa: Prawidłowo wyuczone wzorce ruchu utrwalają się w tzw. pamięci mięśniowej, pozwalając sportowcom wykonywać złożone czynności bardziej automatycznie. Pamięć mięśniowa odgrywa ważną rolę w dostosowywaniu się do zmieniających się warunków i podejmowaniu decyzji w ułamku sekundy podczas rywalizacji.
• Zręczność i refleks: Trening małej motoryki ma wpływ na zręczność oraz szybkość reakcji – dobre manualne przygotowanie ręki pozwala wykonać ruch szybciej i precyzyjniej.

Jakie ćwiczenia małej motoryki można wykorzystać w sporcie?

Przede wszystkim należy pamiętać, że w treningu małej motoryki znaczenie mają regularność i różnorodność ruchów. Wachlarz ćwiczeń jest bardzo szeroki i obejmuje w zasadzie wszystkie zadania angażujące dłonie i palce: chwytanie, przekładanie przedmiotów, łapanie jedną lub dwiema rękami, zmianę rodzaju chwytu czy szybkie reagowanie na bodziec. Poniżej kilka przykładów:

• Ćwiczenia z piłką tenisową. Piłki tenisowe to klasyczne narzędzie wykorzystywane w treningu małej motoryki. Można manipulować losowością, szybkością i złożonością ćwiczeń. Przykładami są: łapanie, odbijanie piłki od ściany, żonglowanie czy łapanie piłki po koźle. Sportowiec może rozpocząć od podrzucania jednej piłki oburącz lub jedną ręką, a następnie stopniowo utrudniać zadanie: łapać piłkę tylko jedną ręką, zmieniać rękę chwytającą, wykonywać ćwiczenie w ruchu albo odbijać piłkę od ściany.
• Wspinaczka i ćwiczenia chwytu. W treningu można wykorzystywać różne typy chwytów, zwisy, ćwiczenia na chwytotablicy czy zadania wymagające utrzymania ciężaru ciała na małej powierzchni.
• Ćwiczenia koncentracji. W badaniach wskazano, że interwencje oparte na uważności, czyli MBI (mindfulness-based interventions), mają bezpośredni wpływ na wyniki w zadaniach małej motoryki w dyscyplinach wymagających precyzji, dokładności i zręczności, takich jak strzelectwo, łucznictwo czy rzuty do tarczy. Do takich interwencji zalicza się m.in. ćwiczenia oddechowe, skupienie uwagi na odczuciach z ciała, kontrolę napięcia oraz krótkie ćwiczenia koncentracji przed wykonaniem precyzyjnego ruchu.
• Gimnastyka palców i ćwiczenia manualne. Mogą to być np. naprzemienne dotykanie kciukiem kolejnych palców, szybkie otwieranie i zamykanie dłoni, rolowanie małej piłeczki w dłoni, ściskanie piłeczki, praca z gumą oporową na palce, przekładanie drobnych przedmiotów.

Trening małej motoryki powinien mieć charakter funkcjonalny, czyli być możliwie zbliżony do ruchów wykonywanych w danej dyscyplinie (w przypadku sportowców) i ruchu życia codziennego (w przypadku osób, podejmujących trening dla siebie).  Więcej o tym, na czym polega trening funkcjonalny przeczytasz w artykule: Trening funkcjonalny – na czym polega i jak zacząć?

Sprawdź także:
>> Podciąganie na drążku – jak zacząć i robić to prawidłowo? Przewodnik dla początkujących

Kiedy warto włączyć trening małej motoryki?

Trening małej motoryki można właściwie włączać już od najmłodszego wieku. Będzie on przydatny zarówno w codziennym funkcjonowaniu, jak i w ogólnym rozwoju.

Warto również pamiętać, że już samo uprawianie określonego sportu, w którym mała motoryka odgrywa ważną rolę, może stanowić formę treningu małej motoryki. Badania wskazują, że młode osoby, które grają w koszykówkę od co najmniej dwóch lat, mogą osiągać wyższe wyniki w testach zręczności manualnej niż nieaktywni rówieśnicy lub osoby uprawiające inne sporty. Dlatego aktywność sportowa może mieć specyficzny wpływ na rozwój sprawności dłoni i palców, a ten aspekt może być istotny dla rodziców przy wyborze sportu dla dziecka.

Przykładowo dzieci z obniżoną zręcznością manualną mogą odnosić korzyści z aktywności obejmujących łapanie, rzucanie i celowanie. W tym kontekście gra w koszykówkę może wspierać rozwój zręczności manualnej w naturalnym środowisku, czyli podczas zwykłego treningu lub zabawy sportowej.

Ponadto istnieją dowody wskazujące, że odpowiedni poziom umiejętności motorycznych, w tym także małej motoryki, wiąże się z wyższym poziomem aktywności fizycznej w wieku przedszkolnym, dziecięcym i nastoletnim, gdyż wpływa na czerpanie przyjemności z ruchu i pewność siebie.

Przed rozpoczęciem treningów u dziecka warto wykonać badania laboratoryjne, np. z pakietu Młody Sportowiec, które pozwalają ocenić ogólny stan zdrowia dziecka (m.in. pracę wątroby i nerek) i wykryć pozornie drobne nieprawidłowości, które mogą stanowić potencjalne zagrożenie podczas intensywnej aktywności fizycznej.  

Przeczytaj również:
>> Jak wzmocnić nadgarstki? Ćwiczenia na nadgarstki
>> Badania dla dziecka uprawiającego sport

Mała motoryka – podsumowanie

Mała motoryka rozwija się przy wykonywaniu codziennych czynności, ale w przypadku zawodowych sportowców może to być niewystarczające. W sporcie wyczynowym różnice między pierwszym a ostatnim miejscem są często niezwykle małe. Ponieważ sportowcy są bardzo zaawansowani w wykonywaniu ruchów zgodnych z wymaganiami swojej dyscypliny, rozwój małej motoryki może być jednym z czynników dających im dodatkową przewagę. Dlatego precyzja pracy dłoni, palców i nadgarstka, kontrola chwytu, szybkość reakcji oraz umiejętność dokładnego manipulowania przedmiotami mogą mieć znaczenie nie tylko w codziennym funkcjonowaniu, ale także w osiąganiu lepszych wyników sportowych. Trening małej motoryki można więc wykonywać wspólnie – niezależnie od wieku, zawodu czy poziomu aktywności fizycznej może on przynieść wiele korzyści.

Bibliografia:

1. Amato A, Giustino V, Patti A, Proia P, Trivic T, Drid P, Obradovic A, Manojlovic M, Mondoni M, Paoli A, Bianco A. Young basketball players have better manual dexterity performance than sportsmen and non-sportsmen of the same age: a cross-sectional study. Sci Rep. 2023 Nov 28;13(1):20953. doi: 10.1038/s41598-023-48335-7. PMID: 38017046; PMCID: PMC10684493.

2. Wu TY, Nien JT, Kuan G, Wu CH, Chang YC, Chen HC, Chang YK. The Effects of Mindfulness-Based Intervention on Shooting Performance and Cognitive Functions in Archers. Front Psychol. 2021 Jun 24;12:661961. doi: 10.3389/fpsyg.2021.661961. PMID: 34248757; PMCID: PMC8268485.

3. Wąsik, J.; Bajkowski, D.; Shan, G.; Podstawski, R.; Cynarski, W.J. The Influence of the Practiced Karate Style on the Dexterity and Strength of the Hand. Appl. Sci. 2022, 12, 3811. https://doi.org/10.3390/app12083811.

4. Cesqui B, Russo M, Lacquaniti F, d’Avella A. Grasping in One-Handed Catching in Relation to Performance. PLoS One. 2016 Jul 8;11(7):e0158606. doi: 10.1371/journal.pone.0158606. PMID: 27392041; PMCID: PMC4938428.

5. Söderqvist K, Identeg F, Zimmerman J, Senorski EH, Sansone M, Hedelin H. Validity and Reliability of Finger-Strength Testing in 6 Common Grip Techniques for the Assessment of Bouldering Ability in Men. Int J Sports Physiol Perform. 2024;19(3):290-298. doi: 10.1123/ijspp.2023-0129. PMID: 38307010.