Wiele osób podejmujących regularną, wzmożona aktywność fizyczna przywiązuje dużą uwagę do tkanki mięśniowej. Steroidy anaboliczne to syntetyczna wersja testosteronu, hormonu androgenowego. Testosteron promuje syntezę białek i hamuje proteolizę w mięśniach, a jego wysokie stężenie we krwi jest uważane za pożądane, zwłaszcza u zawodników sportów siłowych i sylwetkowych.
Ostatnia aktualizacja:
Najważniejsze informacje w tym artykule:
- Testosteron, produkowany jest głównie w jądrach u mężczyzn, a także w jajnikach i korze nadnerczy u kobiet. Warunkuje rozwój cech płciowych, zwiększa masę i siłę mięśni, a także wpywa na libido, mineralizację kości oraz profil lipidowy i produkcję erytropoetyny.
- Stężenie testosteronu we krwi wykazuje dobową zmienność (szczyt ok. 7:00).
- Krótkotrwały wysiłek siłowy i wytrzymałościowy zwykle powoduje wrost stężenia testosteronu i wrażliwości tkanek, co sprzyja hipertrofii mięśniowej.
- Natomiast długotrwały, intensywny trening obniża poziom testosteronu i podwyższa kortyzol – co może świadczyć o przetrenowaniu (np. u maratończyków).
- Suplementacja testosteronu i jego syntetycznych pochodnych czyli sterydów anaboliczno‑androgennych jest niebezpieczna i zakazana w profesjonalnym sporcie. Może prowadzić m.in. do uszkodzeń ścięgien i więzadał, niepłodności, a także chorób serca czy nowotworów.
- Zamiast suplementować, można oznaczyć stężenie testosteronu we krwi w celu monitorowania obciążeń treningowych oraz skuteczności regeneracji.
Spis treści:
- Jaką rolę pełni testosteron w organizmie?
- Jaki jest wpływ wysiłku fizycznego na stężenie testosteronu we krwi?
- Jakie są konsekwencje stosowania testosteronu w sporcie?
Jaką rolę pełni testosteron w organizmie?
Testosteron (hormon androgenowy) jest syntetyzowany i wydzielany głównie w jądrach u mężczyzn, a u kobiet w jajnikach i korze nadnerczy. Stężenie testosteronu w surowicy zależy w dużym stopniu od płci i wieku. Wzrasta od dzieciństwa do dorosłości, a u dojrzałych mężczyzn jego stężenie jest ponad 10 razy wyższe niż u kobiet.
Stężenie testosteronu we krwi wykazuje dobową zmienność, podobnie jak kortyzol, choć w mniejszym stopniu. Najwyższe jego stężenie jest w godzinach porannych – ok. godziny 7 rano, a najniższe wieczorem – ok. godziny 20.
Funkcje testosteronu w organizmie
Testosteron działa na komórki różnych tkanek i narządów, takich jak: mięśnie szkieletowe, skóra, nerki, kości, ośrodkowy układ nerwowy, gruczoł krokowy czy tkanka tłuszczowa.
Dlatego też pełni wiele ważnych funkcji:
- warunkuje prawidłowy rozwój drugo- i trzeciorzędowych cech płciowych męskich,
- bierze udział w powstawaniu nasienia (ale w dużych stężeniach hamuje spermatogenezę),
- zwiększa libido,
- zwiększa mineralizację kości,
- zwiększa siłę mięśni,
- zmniejsza zawartość tkanki tłuszczowej,
- zmniejsza stężenie cholesterolu LDL i triglicerydów, a zwiększa stężenie cholesterolu HDL,
- pobudza wytwarzanie erytropoetyny w nerkach,
- przyczynia się – przy określonych warunkach genetycznych – do utraty włosów (łysienie androgenne).
Jaki jest wpływ wysiłku fizycznego na stężenie testosteronu we krwi?
Krótkotrwały wysiłek fizyczny wytrzymałościowy oraz siłowy powoduje zwiększenie stężenia testosteronu oraz wrażliwości tkanek na działanie androgenów, co stymuluje wzrost masy i siły mięśniowej. Wzrost masy mięśniowej istotnie sprzyja redukcji tkanki tłuszczowej, co również promuje korzystny efekt hormonalny.
Warto wiedzieć:
Wzrost stężenia testosteronu zależy od masy mięśniowej, intensywności ćwiczeń i całkowitej pracy, a także od wieku – jest mniejszy u mężczyzn w średnim i starszym wieku niż u młodszych. U kobiet, dzieci i młodzieży występuje niewielki wzrost lub brak zmian stężenia tego hormonu we krwi na skutek aktywności fizycznej.
Z drugiej strony długotrwały, intensywny wysiłek fizyczny wykazuje odwrotne działanie, prowadząc do zmniejszenia stężenia testosteronu oraz androgenów, a zwiększenia stężenia kortyzolu. U maratończyków w trakcie zawodów oraz w ciągu kilku tygodni po ich zakończeniu nadal obserwowane jest mniejsze stężenie testosteronu, a zwiększone kortyzolu.
Zazwyczaj stężenie testosteronu wraca do poziomu wyjściowego lub spada nieco poniżej w czasie ok. 30 minut od zakończenia treningu. Jeśli wysiłek wytrzymałościowy trwał dłużej niż godzinę, podwyższone stężenie testosteronu zaczyna się obniżać i możne spaść poniżej wartości wyjściowej po 3 godzinach od zakończenia ćwiczeń.
Podobnie jak w przypadku kortyzolu, spoczynkowe stężenie testosteronu u sportowców może się zmieniać zależnie od fazy rocznego programu treningowego. Podczas okresu treningowego o niskiej intensywności jest znacznie wyższe niż podczas bardziej wymagających treningów.
Ważne!
Oznaczenie stężenia testosteronu we krwi jest przydatne w ocenie obciążenia treningowego i procesu regeneracji.
Testosteron – konsekwencje stosowania w sporcie
Większość środków farmakologicznych o potencjalnym działaniu ergogenicznym to substancje dopingujące, których stosowanie w sporcie jest zabronione. Naturalne androgeny i szeroka gama syntetycznych analogów zwanych steroidami anaboliczno-androgennymi (SAA) są najczęściej stosowanymi substancjami dopingującymi. Ich rozpowszechnienie jest spowodowane silnym działaniem na masę i siłę mięśni.
Sprawdź też: Niedozwolone wspomaganie w sporcie cz.1 – steroidy anaboliczne
Głównymi przedstawicielami SAA są testosteron i inne substancje naturalnie występujące w organizmie człowieka, które mają budowę i działanie podobne do tego hormonu oraz ich syntetyczne odpowiedniki lub pochodne.
Ich korzystne działanie jako środków dopingujących polega przede wszystkim na pobudzaniu przez te związki biosyntezy białek (działanie anaboliczne) i hamowaniu ich rozpadu. Jednak działanie steroidów na tkankę mięśniową stanowi jedynie wąski wycinek ich wpływu na organizm. Suplementacja testosteronu i jego syntetycznych pochodnych jest bardzo niebezpieczna dla zdrowia. Powoduje jedynie krótkotrwałe zwiększenie masy mięśniowej, a poza tym ma szkodliwy wpływ na inne elementy układu ruchu – zwłaszcza ścięgna i więzadła – a także na inne narządy (Tab.).
Tabela 1. Powikłania stosowania testosteronu i innych steroidowych anabolików androgennych
| Układ hormonalny | Układ ruchu | Układ krążenia i metabolizm | Inne powikłania |
|---|---|---|---|
| U mężczyzn • zaburzenia wzwodu • bezpłodność • zanik jąder • łysienie • ginekomastia U kobiet • zaburzenia miesiączkowania • zmniejszenie piersi • przerost łechtaczki • owłosienie ciała typu męskiego • łysienie typu męskiego | • przedwcześnie zakończony wzrost (jeżeli przyjmowane są w młodym wieku) • zerwanie ścięgien i więzadeł | • zaburzenia lipidowe (↑LDL ↓HDL cholesterolu) • zaburzenia metabolizmu glukozy • zwiększone ryzyko miażdżycy • nadciśnienie tętnicze krwi • przerost lewej komory • zwiększa odkładanie się tkanki tłuszczowej • zawał serca • udar mózgu • zaburzenia psychiczne | • trądzik • łojotok • żółtaczka • zatrzymanie wody w organizmie • zwiększone ryzyko niektórych nowotworów |
Należy podkreślić, że sterydy anaboliczne uszkadzają bardzo ważne elementy układu ruchu, niezbędne do wykonywania wysiłku fizycznego i uprawiania sportu.
Przeczytaj też: Czym są sterydy anaboliczne i jak działają?
Stosowanie suplementacji testosteronu oraz jego pochodnych jest działaniem niepożądanym i bardzo szkodliwym dla zdrowia. Zaburza gospodarkę hormonalną, prowadząc od bardzo głębokich zmian. Wywołuje też zaburzenia psychiczne od stanów depresyjnych przez napady szału i agresywne zachowania, a także zaburza funkcjonowanie układu krążenia i naczyń krwionośnych, zwiększając ryzyko zawału serca i udaru mózgu.
FAQ: Suplementacja testosteronu w sporcie – często zadawane pytania
Suplementacja testosteronu nie jest bezpieczna – stosowanie testosteronu i jego syntetycznych pochodnych jest bardzo szkodliwe dla zdrowia. Suplementacja powoduje jedynie krótkotrwały wzrost masy mięśniowej, a poza tym zaburza gospodarkę hormonalną, uszkadza ścięgna i więzadła, wywołuje zaburzenia psychiczne (np. stany depresyjne, napady agresji), zaburza funkcjonowanie układu krążenia i zwiększa ryzyko zawału serca oraz udaru mózgu.
Wysiłek fizyczny wpływa na stężenie testosteronu różnie – krótkotrwały wysiłek wytrzymałościowy i siłowy zwiększa stężenie testosteronu i wrażliwość tkanek na androgeny, co sprzyja wzrostowi masy i siły mięśniowej. Wzrost zależy od masy mięśniowej, intensywności ćwiczeń, całkowitej pracy i wieku (mniejszy u starszych mężczyzn). Natomiast długotrwały, intensywny wysiłek obniża stężenie testosteronu, a podnosi poziom kortyzolu.
Testosteron pełni w organizmie wiele ważnych funkcji i nie ogranicza się wyłącznie do wpływu na sferę seksualną. Odpowiada m.in. za rozwój i utrzymanie męskich cech płciowych, reguluje libido oraz bierze udział w procesie produkcji plemników. Jednocześnie ma duże znaczenie dla składu ciała – wspiera budowę masy mięśniowej, zwiększa siłę i sprzyja regeneracji po wysiłku, a także wpływa na rozmieszczenie tkanki tłuszczowej i tempo metabolizmu. Testosteron odgrywa również ważną rolę w utrzymaniu prawidłowej gęstości kości, zmniejszając ryzyko ich osłabienia. Nie bez znaczenia pozostaje jego wpływ na samopoczucie – oddziałuje na poziom energii, nastrój, motywację oraz zdolność koncentracji.
Stosowanie steroidów anaboliczno-androgennych w sporcie ma specyficzne konsekwencje – SAA (w tym testosteron i jego analogi) są uznawane jako doping, ponieważ pobudzają biosyntezę białek (działanie anaboliczne) i hamują ich rozpad, co zwiększa masę i siłę mięśni. Konsekwencje stosowania SAA to jednak krótkotrwałe korzyści mięśniowe przy równoczesnym uszkodzeniu ścięgien i więzadeł, zaburzenia hormonalne, zaburzenia psychiczne oraz zwiększone ryzyko powikłań układu krążenia (mięśnia sercowego, udaru) i innych narządów.
Piśmiennictwo:
- Dengri C., Koriesh A., Babi M.A. i in. Testosterone supplementation and stroke in young adults: a review of the literaturę. Front Neurol, 2024, 15, 1422931
- Cięszczyk P. Fizjologia Wysiłku. Wyd. PZWL, 2024,
- Jegier A. (red.). Dozwolone i niedozwolone wspomaganie wysiłkowe zdolności człowieka. Wyd. PTMS, 2007
- Kraemer W.J., Ratamess N.A., Hymer W.C. i in. Growth Hormone(s), Testosterone, Insulin-Like Growth Factors, and Cortisol: Roles and Integration for Cellular Development and Growth With Exercise. Front Endocrinol , 2020, 11, 33
